1. Skip to Menu
  2. Skip to Content
  3. Skip to Footer>


Педагогика

Тәрбие технологиясы

Тәрбие технологиясы
Жасөспірімдердің білімі қалыпты болса да тәрбиесі жеткіліксіз болуының қоғамға тигізер кесірі мол. Қоғам өркендеп, заман көркейгенмен жаны азған, тілден, діннен безген, арбау мен алдау, кісі өлтіру мен ұрлық, әділетсіздік пен қайырымсыздық сияқты келеңсіз жағдайлардың кездесуі - ата-ана, мектеп, жұртшылық тарапынан тәрбиенің кеміс түсіп жатқанының айғағы. Сондықтан қазіргі таңда мектептің алдында тұрған өзекті мәселелердің бірі - білім берумен қатар тәрбие жүйесін жетілдіру. Жалпы білімді ізгілендіре отырып, тәрбие беру жолдары қандай? Тәрбие беру жолдарын қалай жетілдіруге болады? Міне, педагог қауымды ойландырып отырған осындай мәселелер Ш.Жексенбаев атындағы орта жалпы білім беретін мектеп-балабақшасында төмендегідей жолдармен шешімін табуда.
Мектептегі тәрбие жүйесі Қазақстан Республикәсындағы білім беру мекемелерінің 2006-2011 жылдарға арналған тәрбие жұмысының кешенді бағдарламасына негізделіп құрылған.
Тәрбие мәртебесін көтеруді көздейтін бағдарлама мектептің алдына жүктейтін міндеттерді, мақсатын, ұстанымдарды өзінің айқындығымен, нақтылығымен жандандыра түседі.
Тәрбиенің негізгі мақсаты - жеке тұлғаны дамытудағы толыққанды, парасатты, дені сау, ұлттық сана сезімі оянған, рухани ойлау дәрежесі биік, мәдениетті, ар-ожданы мол, еңбекқор, іскер азаматтың бейнесін қалыптастыру. Мектепте осы негізде тәрбие жұмысын жүзеге асыратын диагностикалық талдау жасалынып, жоспар жасалды және оны жүзеге асыратын тәрбие орталықтары құрылды.

Осы тәрбие орталықтары арқылы тәрбие беру бағытында жүргізілетін жұмыстар жолға қойылған.
Бұл орайда ата-аналар комитетінің ролі айрықша. Мектеп жанынан құрылған ата-аналар комитеті бала тәрбиесіне ықпал етуде көптеген игі істердің бастамасы болуда.
Орта мектеп пен жанұяның тәрбие берудегі біріккен іс-әрекеттерінде әртүрлі әдістер қолданылады. Оны екі топқа бөлуге болады: бірінші әдістерге оқушыларға ата-аналардың педагогикалық мәдениетін көтеру арқылы әсер ету жатса, екіншісіне - тікелей әсер ету жатады. Бірінші топқа ата-аналар жиналысын жатқызуға болады. Ата-аналардың жалпы жиналысында тәрбие беру шараларын өткізудің маңыздылығына тоқталып, балаларға тәрбие берудің жолдары айтылады. Ақпарат мазмұнында мектеп оқушыларының мінез-құлқына қысқаша талдау жасау сипатында болады. Сыныптағы ата-аналар жиналысында балаларға тәрбие берудің жас ерекшеліктеріне тоқталуға, сыныпта осы бағытта жүргізіліл жатқан жұмыстармен, кейбір заң актілерімен таныстыруға болады. Ата-аналардың педагогикалық мәдениетін көтерудің басқа түрі тәрбие мәселелері бойынша дәрістер оқу, әңгімелесу, педагогикалық өзіндік білімін көтеруге арналған нұсқаулар, балаларға адамгершілік-құқықтық тәрбие беру жөнінде нақты тапсырмалар беру, адамгершілік-құқықтық тақырыптардағы әдебиеттерді ата-аналармен бірлесіп талқылау болып табылады. Ата-аналар мен мұғалімдердің жеке кездесулерінің пайдасы көп. Кезбе-кез кездескенде ең жан ауыртатын, құпия, басқа адамдардың көзінше айта алмайтын сырларын бөлісе алады Осындай әңгімелесуде жасөспірімдердің тәрбиесіне жағымды әсер ететін әдісті табу оңай болады.
Ата-аналарға балалардың жас ерекшелігіне сай білімін, педагогикалық мәдениетін көтеруде лекторийлар, тақырыптық оқулар ұйымдастырылған. Жанұялық жарыстар "Шаңырақ", "Әкем және мен", "Жарасымды отбасылар" сайысын өткізу дәстүрге айналды. Мұндай жарыстар ата-аналарды мектеппен жақындастырып, оқушыларға жан-жақты тәрбие беруде қолайлы әлеуметтік орта қалыптастырады. "Сіз қандай ата-анасыз?" деген анкета, "Бала тәрбиесі баршаға ортақ", "Бала тәрбиесіндегі ата-ананың ролі", т.б тақырыптағы дөңгелек стол, кездесу кештері бала тәрбиесіне үлкен ықпал етеді. Сабақтан себепсіз қалған оқушылармен, олардың ата-аналарымен жекелей жұмыс, "Ашық есік күнін" өткізу өз нәтижесін берері хақ.

Тәрбиелік қарым-қатынаста оқушы мен мұғалімнің іс-әрекетін ғылыми тұрғыда үйымдастырудың маңызы зор. Осы мақсатта ортақ іс-әрекет арқылы мұғалімдер ұжымы мен оқушылар үйымының бірігуі нәтижесінде баланың бос уақытын тиімді пайдаланудың ұтымды нәтижелері жасалады. Оқушылар кеңесі оқушылардың өзін-өзі басқару мектеп өмірін демократияландыру, мектеп істеріне қатысу, түрлі танымдық кештер, іскерлік ойындар, көгалдандыру, бірігіп танымдық жорықтарға шығу оқушылардың белсенділігін, еркін, ұжымдық іс-әрекетін дамытуда үлкен роль атқарады. Айына бір рет кеңес отырысын өткізіп, алдағы атқарар істерін оқушылардың жас ерекшеліктерін ескере отырып шешеді.

Мектептің тәрбие жүйесі тек қана педагогикалық фактор есебінде емес, ауыл жұртшылығы, жастар бірлестігі, ақсақалдар кеңесі, кәсіпкерлер, мәдениет қызметкерлері, құқық қорғау органдарымен тығыз байланыста жұмыс жасайды.


Осындай қоғамдық ұйымдармен бірлесе отырып, тақырыптык, кештер, қайырымдық көмектер, мерекелік концерттер, мамандармен кеңес, конференциялар өткізіліп отырылады. Сонымен қатар оқушыларға ұлттық тәрбие беру бағытында ауыл ақсақалдары мен аналармен кездесу кештері болып тұрады.
Сабақтан тыс тәрбие жұмыстарын жүргізуде көркемөнерпаздар (хор, домбыра), "Ісмерлер", "Шеберқолдар", "Шұғыла" би үйірмесі, футбол, баскетбол, волейбол, тоғызқұмалақ, күрес, қазақтың ұлттық ойындары секциялары жүргізіледі. Оқушылардың 80 пайызы осы үйірмелерге қатысады.


Сынып жетекшісі - тәрбие жұмысының негізгі ұйтқысы. Сынып жетекшісінің әдістемелік шеберлігін нығайтуда әдістемелік бірлестіктің жұмыс жоспарын жасамас бұрын сынып жетекшілерінің диагностикалық картасы жасалады. Осыған сүйене отырып бірлестік жоспары құрылады. Бұл сынып жетекшілерінің қажеттілігін қанағаттандыруға оң ықпал етіп, тәрбие жұмысының белсенді әдіс-тәсілдерін меңгеруге, өз білімдерін жетілдіруге қол жеткізді. Сонымен қатар мектепте тәрбиелік шараларды еткізудің интерактивті түрлері қолданылады.
Тәрбие саласындағы басты мақсатымыз жан-жақты дамыған, рухани адамгершілікті ұрпақ тәрбиелеу болса, оған апарар тура жол оқушылардың туған елге, жерге деген сүйіспеншілігін арттыру. Ол үшін тәрбие жұмысын турис-тік-өлкетану және экологиялық іс-әрекет арқылы ұйымдастыруға болады.
Теменде  осындай  бағытта құрылған тәрбие құрылымының сызбанұсқасы көрсетілген. Бұл тәрбие құрылымы "Атамекен" республикалық
туристік өлкетану экспедициясы жұмысының негізінде, сонымен қатар Мәскеу халықаралық балалар-жасөспірімдер туризмі және өлкетану академиясының профессоры Найлагүл Нарболованың бағдарламасын басшылыққа ала отырып құрылған.

Нәтижесі: 1. ¥рпақ арасындагы байланысты орнату. 2. Ата-ана мен бала арасындағы қарым- қатынасты нығайту. 3. Денсаулықты сақтау.
4. Шығармашылық қабілетті дамыту.  5. Адамгершілік қасиетке баулу. 6. Өз Отанына сүйіспеншілігін арттыру.                                               і
Оқу жылының басында сыныптың алғашқы жиналысында оқу тәрбие жұмысының қай бағытпен жүретіні анықталады. Сынып алдындағы іс-жоспары құрылып, алға белгілі міндеттер қойылды. Тәрбие жұмысының бағыттары төмендегіше бекітіліп берілді:
1-2-сыныптар "Мен және менің ата-тегім" тобы. Әр оқушы өзі, өзінің ата-тегі, жанұясы, жақын ағайындары туралы білу.
3,4-сыныптар "Менің көшем, менің ауылым" тобы. Әр оқушы өзі тұрған көшесі, ондағы адамдар туралы мәліметтерді білу және ауыл туралы мағлұматтармен таныс болу.
Осы   тәрбие   бағыттары  мектеп бағдарламасындағы пәндерді оқыту кезінде сыныптан тыс жұмыстардың, мектептің және сыныптардың тәрбие жоспарларына енгізу арқылы жүзеге асады.
Гуманитарлық пәндер адам-қоғам, табиғат арасындағы қарым-қатынастардың жалпы заңдылықтары негізінде, олардың біртұтастылығы туралы экологиялық көзқарас қалыптастырады. Жаратылыстану пәндері оқушыларға экологиялық білім беру мен туристік өлкетану іс-әрекеттерін ұйымдастырудың орталық ядросы. Әсіресе география, өсімдіктану, жануартану, тәнтану, химия, физика пәндерінің негізгі идеясы мен мазмұны негізінде осы іс-әрекеттер қалыптасады. Филология пәндері саласында көркем әдебиет туындылары, көркемсурет пен музыка оқушыларға экологиялық тәрбие берудің мөлдір бұлағы деуге болады. Себебі суретші салған сұлу табиғат көрінісі, құстардың мүсіні, гүлдердің сан құбылған түр-түсі оқушы сезімін оятары сөзсіз. Сонымен қатар білім мен тәрбие беру үрдісінде жергілікті жердің өлкетану материалдарын кең көлемде әрбір сабақта қолданғанда оқушылардың қызығушылығы арта түседі.
Сабақта берілетін білім мазмұны мектеп бағдараламасында шектеулі болуына байланысты күнделікті өмірде болып жатқан ғылыми-техникалық,
экологиялық өзгерістерді кеңінен қамти алмайды. Сондықтан сыныптан тыс сабақтарда қосымша жаңа мазмұндағы материалдарды кең қолдануға болады. Осы орайда сыныптан тыс жұмыстарда тәрбие құрылымын іске асыруды мынандай бағыттарда жүргіздік:
1.    Үйірме жұмыстары (апталықтар кештер, ойындар, т.б.).
2.   Табиғи ортадағы жұмыстар (танымжорық, жаяу және түйе жорықтары).
3.  Мектеп мұражай бөлмесі.
Туристік-өлкетану   жұмысы   орта   мектептегі сыныптан тыс жұмыстардың бірі. Мектептен алған ғылыми-теориялық білімдерін туристік-
өлкетану жұмыстары кезінде іске асырады. Оқушылардың денесін шынықтырады, қиыншылықтарды жеңуге, табиғат жағдайында тіршілік етуді үйретеді, әрі демалысты ұйымдастырады. Табиғатпен үндесіп, оны түйсінген бала ешқашан жаман әдеттерге жоламайды. Жорыққа шыққан жас жеткіншек айналасына қол ұшын беруді, ұжымшылдықты түсінеді. Қазіргі мектеп қабырғасында дамып жетілген жас ұрпақ, ертеңгі ел болашағын жасаушы
қайраткер. Сондықтан бала бойында өзі жайлы сыр берген болмашы жақсы нышанды одан әрі дамытып, жаман нышанды дер кезінде тоқтата білейік.




Жақсы мұғалім

Жақсы мұғалім — бұл қай кезде де ең алдымен кәсіби деңгейі жоғары, интеллектуалдық, шығармашылық әлеуеті мол тұлға. Ол оқытудың жаңа технологияларын өмірге ендіруге дайын, оқу-тәрбие ісіне шынайы жанашырлық танытатын қоғамнын ең озық бөлігінін бірі деп ссептеледі. Және солай болуға тиіс, Жоғары оқу орнында білікті мұғалімді даярлау үшін оқытушының да, студенттің де қажымас еңбегі қажет. Педагогикалык практика мұғалімді кәсіби даярлау жүйесінде басты элемент болып табылады. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасынын педагог кадрларды даярлау, қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру саласында "педагог кадрларды даярлау бағдарламаларына оқытудың бүкіл жылдар бойы үздіксіз педагогикалық және психалогиялық-педагогикалық практиканы енгізу" қажеттігі көрсетілген.
Кейінгі уақытта бұрын қалыптасқан ережеден ауытқып, педагогикалық практика тек бітіруіні курстарда ғана өткізіліп келді. Қазіргі студенттер Қазақстан Республикасының Білім жэне ғылым министрлігінің 2001 жылы дайындалған мемлекеттік жалпы білім беру стандарты бойынша білім алып жатса, бұл стандартта педагогикалық практика 1-курстан басталады, Бір ерекшелігі, 2004 жылы дайындалған мемлекеттік стандартта да барлық практиканың түрлері сақталып, ол 1-курста басталып соңғы курста аяқталады.
Бұдан сал бұрын бітірген студентгерде бұл мүмкіндік болған жоқ. Мектепке тек 3-курста ғана келген студент-практиканттар бірден балалармен араласып кете алмайды, бейімделу уақыты үздікке созылды. Педагогикалық практика алдында 3-курс студенттерінен алынғак бақылау сұрақтарына алынған жауаптардан, жүргізілген әңгімелерден, мектепке баруға деген қорқынышты, сенімсіздікті, өздерінің үлкен сынға үшырауы мүмкін деген ойдың мазалауын байқадық. Студенттердің барлығы дерлік балалар өздерін қалай қабылдайды, мектеп ұжымы — «практикант» балалар арасында тығыз байланыс бола ма?! Міне, студентгердің практика алдындағы ойлары осыны қамтиды. Біздің ойымызша, бұл олардың мектеппен, оқушылармен байланысының болмағандығының нәтижесі. Егер студенттер 1-курстан бастап практикада болса, жоғары курста мұндай келеңсіз құбылыстар кездеспеген болар еді, Бұған дәлел ретіндс 1-курс студенттерінің педагогикалық практикадан кейінгі нәтижелерді талдауын келтіруге болады. Олардың күнделікке түсірген ойларынан, сонымен қатар "Мектеп - бірінші курс студентінің көзқарасымен" шығармасынан көп жағдайдың мәнін білуге болады. Студенттер күндсліктеріндегі жазбаларында көргенін сипаттап, оған талдау жасамаған, ал шығармада олар өздерінің алғашқы әсерлерін ерекше көрсетіп, практиканың маныздылығын жан-жақты, өр кырынан сипаттаған.
Студенттердің барлығы да бұл практиканың дер кезінде ендірілгенін, оның қажет екенін жазады. Олардан үзінді келтірер болсақ: "... Мен мектепке оны кеше бітірген оқушы ретінде емес, мұғалім ретінде қарап және ол жерді өзімнің болашақ жұмыс орным ретінде қабылдай бастадым" десе, келссі бір студент: "Мектеп — бұл керемет мекеме, онсыз өмір қызық болмас еді. Мен мұны практикаға барған кезден жақсы түсіндім" деп жазады.
Көптеген студенттер практика кезінде өздерін мұғалім ретінде сезінуге мүмкіндік алды, өз таңдауларының дұрыстығына көздері жетті, сабақ құрылымы туралы алғашқы түсініктері қалыптасты. Сондай-ақ, бастауыш сынып оқушыларымен қарым-қатынас жасау ерекшеліктеріне үйренді. Осы қарым-қатынастар балалардың көңіл-күйіне қалай әсер ететінін, өз еңбектерінің нәтижелігін зерделеуге талпындырды. Бұл айтылғандардың барлығын студенттік аудиторияда сезіну мүмкін емсс екені айтпаса да белгілі.
Жоғарыдағы студенттер 2-курста ғылыми-педагогикалық зерттеу әдістемесі бойынша практикадан өтті. Бұл практиканың мақсаты — болашақ мұғалімдерді кәсіби-педагогикалык бағыттауды одан әрі жетілдіру, сонымен қатар оқу-тәрбие міндеттерін шешуді талдау ыңғай тұрғысынан дамыту, гылыми-зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру және әдістерімен таныстыру. Демек, үздіксіз практиканы ендіру нәтижесінде студенттерді бірінші курстан бастап педагогикалық қызметке жүйелі түрде және оларды үшінші курста өтетін практикаға біртіндеп дайындаута мүмкіндік береді.
Үздіксіз педагогикалық практика жүйесі келесі кезеңдерден тұрады:
1) психологиялық-педагогикалык диагностика және тәрбие жұмысының әдістемесі бойынша практика (1-курс);
2)  ғылыми-педагогикалық зерттеу әдістемесі бойынша практика (2-курс);
3)  бастауыш мектептегі алғаш сабақ беру практикасы (3-курс);
4)  оқу-тәрбие практикасы (4-курс).
Әр курстың студенттері үшін орындауға міндетті тапсырмалардың жүйесі анықталған. Біздің ойымызша, бұл тапсырмалар жүйесі жыл сайын психологиялық-педагогикалық циклдар пәндерінің мазмұнына қарай ықтиятталуы тиіс, яғни міндеттер жәнс студентгер іс-әрекеттерінің мазмұны біртіндеп күрделенуі қажет. Олар ең алдымен болашақ мұғалімдердің мүмкіндігінше кәсіби бағытының деңгейін кетеруді қалыптастырады (педагогикалық мамандыққа кызығушылығын, балаларға деген сүйіспеншілігін, жұмысқа жауапкершілік және шығармашылық қарым-қатынасты).
Мұғалім кадрларын кәсіби окыту жүйесінде педагогикалык, практика өте маңызды орын алады. Ол жоғары оқу орнындағы оқу-тәрбие үрдісінің басты бір бөлігі болып табылады да, болашақ мұғалімдердің теориялық дайындығы мен практикалық іс-әрекетін біріктіруін қамтамасыз етеді.
Педагогикалық практика үрдісінде келесі міндеттер шешімін табады:
-  студенттсрді мұғалім мамандығына деген қызығушылық пен сүйіспеншіліктің тұрақтылығына тәрбиелеу;
-  нақты педагогикалық міндеттерді шешу барысында психологиялық-педагогикалық және арнайы білімдерді пайдалану үрдісін терендету, бекіту;
-  болашақ мұғалімдердің кәсіби іскерлігі мен дағдыларын қалыптастыру және дамыту: педагогикалық қызметке шығармашылық, зерттеушілік ыңғайға бейімдеу.
Педагогикалық практиканың тиімділігінің негізгі шарттары - оның кәсіби бағыты, теориялық негізділігі, оқыту және тәрбиелеу сипаты, педагогикалық практиканың мазмұнына және ұйымдастырылуына комплексті тұрғыдан қарау, жүйелілік, оны өткізудегі қажеттілік.
Педагогикалық практика кезінде студент келесі кәсіби-педагогикалық іскерлік негіздерін меңгеруі тиіс:
-  оқушылардың жас және жеке ерекшеліктерін және ұжымның әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, нақты оқу-тәрбие міндеттерін анықтау;
-  оқушылардың дамуы мен тәрбиесін диагностикалау және жобалау мақсатында оқушы тұлғасы мен ұжымды зерттеу;
- педагогикалық қызметтің ағымдағы және болашақтағы жұмыстарды жоспарлауын жүзеге асыру (пән бойынша оқу және сыныптан тыс жұмыстар, әртүрлі іс-әрекеттерде т.б.);
-  оқушылардын оқу-танымдық қызметінде басқарудың әртүрлі формалары мен әдістерін пайдалана алу және білім-тәрбие міндеттерін шешу;
-  балалар ұжымын алға қойған міндеттерді орындауын ұйымдастыру (өз іс-әрекеті мен оқушылар іс-әрекетінің жүйелілігін анықтау, белсенділерді анықтау, ұжым мен белсенділердің қарым-қатынасын үйлестіру, бакылауды жүзеге асыру, жұмыстың қорытындыларын шығарып, оны талдау);
-  мұғалімдермен, сынып жетекшілерімен, тәрбиешілермен, ата-аналармен және тәрбис ісіне қатысы бар барлық адамдармен дұрыс қарым-қатынаста болу;
-  оқу-тәрбие жұмысын бақылау және талдау;
-  ата-аналар арасында педагогикалық насихат жұмыстарын жүргізу.
Қорыта айтқанда, болашақ мұғалімнің кәсіби қалыптасуында үздіксіз практиканың алатын орны ерекше. Ол педагогикалық оқу орны мен мектеп арасындағы тығыз байланыстың нәтижесінде жүзеге асырылады. Нақты жүзеге асырудың тікелей жолы - студенттер үшін "Мектеп күнін" өткізуді қайтадан қалпына келтіру (бұрын болған). Бұл педагогикалық оқу орындарының студенттері аптаның бір күнінде толығымен мектепте болып, алдына қойған міндеттерге жетудің тікелей жолы. Өйткені, қазіргі 1,2-курс студенттері практикаға сабақтан шыккан уақытта барады, бұл кезде студентгердің қандай да бір нәрсеге үйренуге деген қызығушылығы төмен болады деп ойлаймын.
Сонымен қатар, қазір белгілі болғанындай, республика мектептері 2008 жылдан 12 жылдық білім беру жүйесіне көшкелі отыр. Осы мәселені ескере отырып студентгерді 12 жылдық білім беру бойынша бағдарламалармен жұмыс жүргізіп жатқан мектептердегі экспериментальды сыныптарға практикадан өтуге жіберуді де қазірден бастап ойлағанымыз дұрыс.

Жаңа ғасыр біздің қоғамымыздың білім беру жүйесін "ашық ақпараттық қоғамның" қадам басуымен байланыстырады. Бүгінгі күні қоғамда ақпарат негіздеуші рөл атқарып, ақпараттық процестерді алумен, сақтаумен, өндеумен, оларды кеңінен пайдаланумен байланысты.
Бастауыш мектепте ақпараттық басқару мәселелері тек техникалық және бағдарламалық аспектілерге, оның ішінде компьютердегі ақпаратты өндеу және сақтаумен ғана мәселе шешіліп қоймай, өзіне қатысты белгілі бір талаптары бар:
а)  педагогикалық колледжде ақпаратты және ақпараттық ағымды қалыптастыру;
ә) болашақ мұғалімдерінің зерттеу іс-әрекетін қалыптастыратын әдістемені өңдеу;
б) бастауыш мектеп мұгалімдерінің зерттеу іс-әрекетін ұйымдастыру үшін оқу орындарындағы барлық факультеттер мен кафедраларда жаңа ақпараттық коммуникациялық технологияны игеруі.
Осыдан жаңа ақпараттық-коммуникациялық технология оқыту үрдісінде, алдыңғы қадамда ақпаратты басқарудың сауаттылығын қалыптастыруы, берілетін білімді сауатты түрде беру, сақтау және еңдеу қажет болады.
Қазіргі ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың зерттеу жұмысын жүргізуге үлкен мүмкіндіктері бар. Біріншіден, бүгінгі күні зерттеу материалдарын жинақтайтын және дифференциялайтын бірқатар объектілі бағдарланған бағдарламалар бар. Екіншіден, зерттеушіге ешқандай артық шығындарды басынан өткізбейтін тестілеуді, анкеттеуді, респонденттермен әңгіме жүргізуді, статистикалық өндеуді қамтамасыз ететін компьютерлік бағдарламалар бар. Қазіргі заманда зерттеу жұмыстарын компьютерлік бағдарламалар арқылы жүргізу кең көлемде өткізілуі мүмкін. Осыдан, біз бастауыш мектеп мұғалімдеріне арналған электронды зерттеу жүйесін жасау қажеттілігін айқындайық.
Электронды зерттеу жүйесі инвариантты және вариативті компоненттерінен құралады.
Электронды зерттеу жүйесінің инвариантты компонентін ғылымның психология-педагогикалық жетістіктерге негізделген педагогикалық зерттеулер мәлімет базасы және электронды-білім бағдарламасы құрайды.
Электронды зерттеу жүйесінің вариативті компонентін бастауыш мектептегі болашақ мұғалімдердің педагогикалық технология негізінде орындалатын интерактивті ғылыми-зерттеу іс-әрекеті құрайды.
Электронды-білім бағдарламасы электронды зерттеу жүйесінің теориялық бөлімі болып анықталған. Ол бағдарлама зерттеу іс-әрекетіне қажетгі теориялық мәліметгерден құралған модульден тұрады.
Электронды зерттеу жүйесі болашақ мұғалімдердің зерттеу-таным логикасын қалыптастыру мақсатын көздейді.
Педагогикалық зерттеудің бірінші кезеңінде жоспарлаған зерттеу жұмысының негізгі мақсатын анықтау қажет. Ол үшін жас зерттеуші электронды зерттеу жүйесіндегі бірқатар арнайы үлгілері бар тапсырмаларды орындайды. Тапсырмалардың негізіне жоғарыда аталган мәлімет базасындағы педагогикалық зерттеулер алынған, олар қүндылық бағдарды қалыптастыру механизміне сәйкес іздену, тандау, жобалау сатыларынан өтеді.
Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар жағдайында зерттеу жұмысының екінші кезеңінде болашақ мұғалімдер зерттеудің объектілі диапазонын айқындайды. Әрине, аталған кезең дәстүрлі жағдайда да орын алады. Бірақ, бұл кезеңнің ерекшелігі мен қиыншылығы компьютер жолдарымен болашақ маманды өзінің зерттеу жұмысының теориялық және практикалық диапазонын анықтап, тренингті жағдайға қамтылуы болса керек.
Білім беру жүйесінде зерттеу объектісі ретінде, мысалы, мектепке дейінгі тәрбие, оқу-тәрбие үрдісі, азаматтық тәрбие, рухани тәрбие, білімді ақпараттандыру, үздіксіз білім беру және т.б. Зерттеу объектісін анықтау біршама объективті және субъективті факторлармен айқындалады. Объективті факторлар: маңыздылық, мәселелердің шешілмегендігі, жаңалығы, болашақта дамуы. Субъективті факторлар: білім беру, өмірлік тәжірибе, зерттеушінің қызығушылығы, практикалық іс-әрекетпен байланысы, ғылыми жетекшісі және т.б.
Болашақ мұғалім зерттеудің ғылыми аппаратын құрастыру кезінде зерттеудің мақсаттарын айқыңцау барысында және жалпы ғылыми процедурасын жасауда бірқатар қиыншылықтарға кездеседі. Ал электронды зерттеу жүйесі барысында зерттеудің анықтау іс-әрекетін қалыптастыру төмендегідей болады.
Ол үшін зерттеу мәлімет базасынан студент болашақ зертгейтін тақырыбына жақын зерттеуді тандап алуы қажет. Содан кейін сол тандаған тақырьш бойынша түрлі тапсырмалар орындалуы тиіс. Оның ішінде зерттеу мақсатын анықтауда негізгі зерттеу терминдерді қолдану немесе берілген гипотезаны өзінің зерттеу гипотезасына жақындату, ғылыми жаңалықты құрастыру жолдарын үйрену және т.б. Барлық жоғарыда аталған әрекеттердің дұрыс немесе бұрыс екенін зерттеуші болған кезде біле алады. Өйткені барлық жауаптар алгоритмдік тәсілмен құрастырылған.
Электроңды зерттеу жүйесі болашақ мұғалімге іздену жолдарын көрсетіп отырады, мұндай процедура біржақтылықты байқатпайды, ал керісінше, шығармашылықты байқатады.
Бізге белгілі жай, жас зерттеуші зерттеу жолына түсу кезінде ғылыми жетекшісімен немесе арнайы әдебиеттермен жұмыс жасауы қажет. Басқа барлығымызға белгілі жолдар бүгінгі күні жоқ. Ал электронды зерттеу жүйесімен жұмыс жасау барысында жас зертеуші психологаялық немесе тағы басқа қиындықтардан өтеді. Өйткені, ол жеке өзімен-өзі жаттығып, қажетті деңгейге дейін көтеріліп, содан кейін ғана ғылыми жетекшіге немесе ғылыми кеңесшіге келіп сауалдарына жауап алады. Яғни студент электронды зерттеу жүйесімен жұмыс барысында қызметтің субъективті-объективті қарым-қатынасына қамтылған.
Педагогикалық зерттеудің екінші кезеңінде болашақ мүғалімнің зерттеудің теориясын оперрационализациялауы. Оның мәні абстракті теориялық психология-педагогикалық ұғымдарды зерттеу барысында түсінікті етіп өңдеу, яғни концептуалды деңгейден операционалды деңгейге көшу.
Біздің ойымызша, оперрационализациялау кезеңі зерттеу процесінің негізгі компоненттерін қамтыды. Оның мазмұнына іс-әрекеттің жоспары кіреді, өйткені мұндай бақылаудың графикалық жүргізілуі тиімді нәтиже алуға мүмкіндік береді.
Келесі кезеңнің аталуы — педагогикалық экспериментгің жүргізу технологиясы. Бұл — адекватты зерттеу әдістерін таңдау болып табылады. Біріншіден, болашақ мұғалім электронды-білім бағдарламасының зерттеу әдістерінің классификациясымен танысады, олардың әрқайсысының мәнін қарастырады. Электронды-білім бағдарлама гипермәтінінде аналитикалық, процедуралық, ғылыми-зерттеу мәліметтер және бейнефрагменттер көрсетілген. Бұл кезеңде болашақ мұғалім өзінің зерттеуінің даму стратегиясын, жоспары мен механизмін айқындауға дайындалады.
Бастауыш мектеп мұғалімі теориялық білімдерді бекіту үшін үш деңгейдегі (репродуктивті, зерттеу, шығармашылық) тапсырмаларды орындайды. Біздің технологияның ерекшелігі мынада: болашақ мамандар меңгерген білімдерін электронды зерттеу жүйесінің кейінгі кезендерінде белсенді қолдануына жағдай жасайды. Автоматтандырылған оқу үрдісіне іс-әрекеттің нәтижесі программаланған (автоматтандырылған).
Электронды зерттеу жүйесінің мазмұнына зерттеу әдістерін қолдану процедурасы нақты көрсетілген. Мысалы, бақылау әдісіне тоқталатын болсақ, бұл жерде болашақ мұғалім арнайы параметрлерді қосып қалай өзінің зерттеуінде қолдануға болатынын көреді. Ол үшін жас зерттеуші бейне-материалды қосып, арнайы берілген параметрлердің ішінен тиісті параметрді тандап жаттығады.
Технологияның келесі кезеңінде анықтау және қалыптастыру эксперименттерінің мәліметтерін өңдеуді қарастырады.
Электронды зерттеу жүйесі болашақ мұғалімнен түрлі компьютерлік бағдарламаларда жұмыс жасауды талап етеді. Соның ішінде, "Місrоsоft Ехсеll" бағдарламасы электронды кестелерді жасап, ондағы мәліметтерді жылдам және дұрыс талдауға мүмкіндіх береді.
Бұдан басқа электронды зерттеу жүйесінде айқын объективті жағдайлар бар — соңғы уақыттағы зерттеулерді әсемдейтін диаграммалар мен гистограммаларды жасау. Жас зерттеушінің назарына арнайы компьютерлік панель пайда болады, онда ол диаграмманың типін тандайды. Одан кейін әр қадамда диаграмма мен гистограмманы жасаудағы операцияларды орындайды.
Зерттеудің соңғы кезеңі — ол зерттеу нәтижелерін интерпретациялау. Зерттеу нәтижелерін интерпретациялау дегеніміз барлық қарастырылған операцияларды жүйелеп теориялық деңгейге шығару.
Сонымен, біз электронды зерттеу жүйесін зерттеу іс-әрекетін ақпараттандыру технологиясының маңызды құрылымы ретінде қарастырдық. Қазіргі білім саласындағы болып жатқан өзгерістерді ескере отырып, жаңа ақпараттық коммуникациялық технологиялардың зерттеу іс-әрекетін меңгеруде де қажет екеніне көзіміз жетті. Өйткені, арнайы бастауыш мектеп мұғалімдеріне арналған электронды зерттеу жүйесі негізгі екі жағдайды көрсетеді: біріншіден, соңғы нәтиженің айқындығын, екіншіден, зерттеу іс-әрекетін қалыптастыруды жоспарлау.

Дидактикалық дайындық жалпы кәсіби — педагогикалық даярлықтың негізгі және маңызды саласы екені белгілі.
Дидактикалық даярлық деген ұғымды қалай түсіну керек? Бұл өте күрделі ұғым. Мұғалімдердің дидактикалық даярлығына жататындар: олардың оқьпу процесінің теориясы мен практикасы (мотивтері) мен мүмкіндіктері. Нақты айтқанда, оқытудың мақсаттары мен мазмұнын, оны ұйымдастырудағы қолданатын тиімді әдіс-тәсілдерді жете біліп, іске асырудың жолдарын меңгеруді — дидактикалық даярлықты анықтайтын белгілер деуге болады. Осыған орай, педагогикалық қызметті атқаруға қажет мұғалімнің бойында мынадай дидактикалық қабілеттер болуы керек: оқыту процесін жоспарлай білуі, оны мақсатты түрде ұйымдастыра алуы, жүйелі түрде бақылау мен бағалау ісін орындап отыруы.
Мектептегі оқыту — дидактикалық процесс болғандықтан, мұғалім оған тән психологиялық, педагогикалық ерекшеліктерін білуі өте қажет.
Оқьпу процесінің басты компоненті — оқытудың мақсаты мен мазмұны. Оқушылардың рухани дамуына, ең алдымен, оқытудың ғылыми мазмұны мен гуманитарлық бағыты орасан зор ықпал етеді. Жалпы білім беру, негізінен, үш түрлі мақсатты көздейді:
Біріншісі — табиғат, қоғам, техника, өнер туралы ғылыми білім негіздерін меңгеру. Бұған ғылымдағы негізгі заңдылықтардан, фактілерден, жетекші ұғымдағы негізгі зандылықтардан, фактілерден, жетекші ұғымдар мен идеялардан басқа, дүниетанымдық идеялар мен сенімдер, практикалық біліктер мен дағдылар және ғылыми ойлау тәсілдері жатады.
Екіншісі — оқушыларды практикалық іс-әрекетке даярлау, өз бетімен қоғамдық пайдалы еңбек етуге дайындау.
Оқытудың үшінші мақсаты — оқушылардың ғылыми көзқарасы мен сенімдерін қалыптастыру оқу пәңдерін оқытуда олардың танымдық және тәрбиелік мүмкіндіктерін мейлінше толығымен пайдалануды керек етеді.
Білім берудің мақсатын айқындау үшін Жүсіпбек Аймауытовтың мына сөздерін еске алған жөн: "Мектеп бітіріл шыққан соң бала бүкіл әлемге, өзгенің және өзінің өміріне білім жүзімен ашынған саналы ақыл көзімен қарай білсе, міне, білімдендірудің кездейтін түпкі мақсаты — осы. Мектеп осы бағытта баланың келешекте жетілуіне мықты негіз салуы керек".
Оқыту — екі жақты процесс. Оқыту процесі — оқушы мен мұғалімнің өзара бірлесіп жасайтын қызметінен тұратын   күрделі   әрекет.   Оқыту -мұғалімнің білім берудегі жетекші әрекеті болса, оқу — баланың өзінің танымдық, практикалық әрекеті.
Л.В.Зенковтың пікірінше, оқыту — оқушының жалпы рухани дамуын қамтамасыз етуі қажет. Жоғарыда айтылғандар ойдағыдай ұштасса, балада оқуға деген белгілі жағымды бейім-оқу әрекетінің стилі қалыптасады. Мысалы, үздік оқитын бала мен үлгермейтін баланың оқу әрекетінде елеулі психологиялық айырмашылықтар бар. Үздік оқитын балалар оқу міндеттерін шешуге белсене кірісіп, қалайда мақсатқа жетудің тиімді тәсілдерін ізденуге тырысса, үлгермейтін балалар мұндай жағдайда өздерін енжар ұстап, қиындықтардан жалтаруға даяр тұрады, оларды шешуге күш жұмсадай, жеңіл құтылғысы келеді. Оқуға үлгермейтіңдердің бәріне тән ортақ қасиеттер бар, олар: өздігінен оқу әрекетін және жалпы психикалық процестерін (зейін, есте қалдыру, ойлау және т.б.) дұрыс ұйымдастыра және басқара алмайды.
Баланың өзіндік дамуына әсер ететін күшті фактор — ол оқытушымен қарым-қатынас жасау әрекеті. Сондықтан оқыту үрдісі — мұғалімнің баламен үнемі рухани қарым-қатынаста, ынтымақтастық жағдайда болуын керек етеді. Оқыту процесінде бала тек мұғалімнің әсерін қабылдаушы ғана емес, оның әрекеті мен өзінің психикалық процестерін басқару, ұйымдастыра білуі (іс-әрекетін білуі, бағалауы, өзін-өзі тәрбиелеуі) оқытудағы субъект екенін айқындайды. Оқыту процесінде бала логикалық ойлау әрекетінің жалпы тәсілдерін қолдануға және дербес шығармашылық әрекет жасауға үйренеді. Бұдан шығатын қорытынды: оқыту — баланың рухани дамуын қамтамасыз етеді; оқыту — бала дамуының негізі болып табылады. Сондықтан, оқыту мен дамудың арасында тығыз байланыс болады.
Оқыту — белгілі дидактикалық буындардан немесе кезеңдерден тұрады:
— оқушыларға беретін білімдердің мақсаты мен қажетін түсіндіру және оларды   әрекетке   бағыттайтын мотивтерді туғызу. Осыған орай оқу міндеттерін (тапсырмаларды) анықтау;
— оқушылардың жаңа оқу материалын қабылдауға басшылық ету;
—  оқушының санасында білімнің қорытылып, ғылыми ұғымдар мен тұжырымдардың қалыптасу процесіне басшылық ету;
— берілген білімді бекітуге басшылық ету;
— білімді практикада қолдануға басшылық ету;
— оқушылардың білімі мен дағдысын есепке алу, тексеру және бағалау.
Оқу материалын ұғыну процесі оқуға ынта қою, оқу материалын қабылдау, ойша қорыту, есте қалдыру, қайталау сияқты бірнеше психикалық процестердің жиынтығынан тұрады.
Оқытудың дидактикалық буындары бір-бірімен өте тығыз байланыста болады. Әр буын оқытудың жалпы мақсаттарына сәйкес қолданылады. Мысалы, жаңа білімді баяндау кезеңінде оқушылар оның мазмұнын қабылдаумен қатар, ойша қорытып, ғылыми тұжырымдар жасайды және оны практикада қолдануы мүмкін.
Сондай-ақ, білімді бекіту кезінде жаңа білімді қайталау, жаттығу, прак-тикада қолдану сияқты оқыту процесінің элементтері бірлесіп қолданылады. Ұйымдастыру жағынан алғанда, дидактикалық әр кезеңнің өзіне тән ерекшелігі бар.
Оқыту, ең алдымен, ақыл-ой тәрбиесімен тығыз байланысты болады. Ақыл-ой тәрбиесі балаларға білім берумен қатар, олардың танымдық қабілеттерін (байқағыштық, зейінділік, зеректілік, есте сақтау, творчество-лық қиял, сөйлеу, ойлау) қалыптастыруға көмектеседі.
Акыл-ой тәрбиесін берудің негізгі құралы — мектептегі оқыту. Өйткені ақыл-ой тәрбиесі көздеген мақсат-міндеттер оқыту процесінде іске алады. Ол мақсат-міндеттер мыналар:
— оқушыларды қазіргі заман талаптарына сай ғылым негіздерімен терең және берік қаруландыру;
— білім беру негізінде оқушыларда ғылыми көзқарасты қалыптастыру;
— баланың таным қабілеттерін дамыту;
— оқушыларды ғылымның кейбір қарапайым әдістерімен таныстырып, өздігінен оқудың тиімді әдіс-амалдарын орынды меңгеруге үйрету;
—  балалардың білімге қызығуын арттырып, олардың бойында өздігінен білім алуды қажетсінуді қалыптастыру;
—   ақыл-ой  еңбегінің  жалпы мәдениетін арттыру. Бұл міндеттерді отбасы мен мектеп тығыз байланыста болғанда ғана ойдағыдай орындап шығуға болады, сонда ғана балаларға берілетін ақыл-ой тәрбиесі нәтиже береді.
В.А.Сухомлинский ақыл-ой тәрбиесін дұрыс ұйымдастырудың негізгі мынадай жолдарын атап көрсетеді. Мұғалімдердің дидактикалық білімдері мен дағдыларын арттыру мақсатында педагогикалық қызметтің кәсіби құрылымы мен оның моделі туралы, сондай-ақ, мектептегі оқушылардың танымдық әрекетін қалыптастырудың психологиялық және әдістемелік құраддары мен тиімді жоддары туралы жан-жақты оқыту тәжірибесше қарағанда, мұғалімдердің қызметінде дидактикалық қиындықтардың кездесетіні анықталып отыр.
Мұғалімдердің қызметіндегі дидактикалық қиындықтар, негізінен, олардың мынадай іс-әрекетінен байқалады:
—    оқушылардың   танымдық, әрекетін қалыптастырудағы іс-әрекетінде;
— дарында балалармен, үлгермейтін оқушылармен дара жұмыс істеудегі әрекетінде.
Мұғалімдердің ұстаздық қызметке тән іс-әрекеттің негізгі түрлерін (құрамды бөліктерін) жеке меңгере алмағандығын өмір көрсетіп отыр. Оған мыналар жатады:
—  ұстаз қызметіндегі мақсат қоя білу ісі;
— білімнің мазмұнын игеру ісі;
— оқушылардың білім алуға деген мүмкіндіктері мен психологиялық ерекшеліктерін алдын ала (диагностикалау) ісі;
—  сабақ өткізудің әдістемелік жағын ұйымдастыра білу ісі;
—  оқушылармен жақсы қарым-қатынас жасай білу ісі (коммунативтік әрекет);
— оқушыларды білімге ынталанды-ру, қызықтыру іс-әрекеті;
— оқушылардың білім дағдыларын бақылау және бағалау іс-әрекеті.
Мұғалімдердің қызметінде кездесетін дидактикалық қиындықтардың көбірек орын алатындары мынылар:
—  оқыту  процесінде   оқушылардың танымдық әрекетін, логикалық ойлау қабілетін қалыптастырудағы қиыңдықтар;
—  оқушылардың    оқу   әрекетін, дағдыларын қалыптастырудағы қиындықтар;
—   дарынды балалармен және үлгермейтін оқушылармен жекелеп жұмыс істеудегі қиындықтар.


Жаңа талпыныс, жаңа ашылған жолдардың бірі — білім берудің жана жүйесінің жасалуы. Бұл педагогикадағы, тұтас педагогикалық үрдістегі өзгертулермен тығыз байланысты. Білім беру саласының барлық жағына жаңаша көзқарас, жаңаша қарым-қатынас (білім мазмұнын жетілдіру, жаңа базистік оқу жоспарына көшу, жаңа буын оқулықтары мен оқу-әдістемелік кешендерге көшу, т.б.) жаңаша ойлау қалыптасуда.
Жастарға білім мен тәрбие берудің негізі болып саналатын жалпы білім беретін мектептердің педагогикалық үрдісін жақсарту бірінші кезектегі мәселе болса, бастауыш мектеп – мұның түп қазығы, бастауыш білімнің мемлекеттік стандарты және оны мектеп тәжірибесіне енгізуде шешуші орынды мұғалім қызметі алатыны анық.
Бүгінгі студент —ертеңгі маман. Оқыту үрдісін басқарудың педагогикалық-психологиялық мәселелерін анықтауда педагог пен оқушылардың арасындағы қарым-қатынастарды ұйымдастыру мұғалімнің теориялық білімінің болуын қажет етеді. Осыған орай, бастауыш оқыту педагогикасы мен әдістемесі бөлімдерінде жаңа мазмұн, оны оқыту әдістемесін студенттерге игертудің түрлі жолдары іздестірілуде.
Ғылыми-педагогикалық әдебиеттерді зерттеу мұғалімнің инновациялық іс-әрекетіне байланысты мәселелер жан-жақты қарастырылғанын көруге мүмкіндік тудырып отыр. Жүйелі бағыттылық зерттеулерде инновациялық іс-әрекет креативті парадигманың жеке бас, регулятивтік-коммуникативтік және қорытынды жүйе болшегін талдауда анық айқын қарастырылады.
В.А.Сластенин мен Л.С.Подымова инновациялық іс-әрекетті шығармашылық пен кәсіпшіліктің сәйкестілік тұрғысынан қарастырады. Авторлардың айтуы бойынша, инновациялық іс-әрекет мәнін акмеологиялық тұрғыдан талдау мұғалімнің жеке бас дамуының заңдылықтарын түсінуге мүмкіншілік туғызады.
Бастауыш сынып мұғалімінің инновациялық іс-әрекеті құрылымын қарас-тырған кезде, "инновация" және "педагогикалық іс-әрекет" деген негізгі түсініктердің мәнінің мағынасын талдауды қолдану керек деген ғалымдардың (В.А.Сластенин, Л.С.Подымова) ой-пікіріне қосыламыз. Белгілі зерттеушілердің (А.А.Бодалев, Ф.Н.Гоноболин, В.А.Кан-Калик, С.В.Кондратьева, Н.В.Кузин және т.б.) еңбектерінде педагогикалық іс-әрекеттің құрылымы туралы түсінік жан-жақты қарастырылған. Олар мұндай қасиеттерге жатқызатындары: жалпы және кәсіби мәдениет, педагогикалық бағдарлылық, моральдық қасиеттер, ди-дактикалық қасиеттер, ерік қасиеттсрі. Сөйлеу қабілеттері, ұйымдастырушы-лық, коммуникативтік, педагогикалық елестету.
Бұл ғалымдардың еңбектерінде іскерліктің екі үлкен тобы жіктелгені көрсетілген: операциялық және жеке бас. Бірінші топ білім беру үрдісіне жататын болса, екінші балалармен, ата-аналармен, мектеп оқушысымен нәтижелі қарым-қатынас құруға қажетті әлеуметтің және жеке бас іскерліктері жатады.
И.Ф.Исаева, И.М.Шиянова, А.И.Мищенконың зерттеулерінде инновация-лық іс-әрекеттің құрылымында іс-әрекеттің жеке бас және операциялық аспектілердің өзара байланысы қарастырылады.
Инновациялық іс-әрекет сонымен қатар, жаңашылдықты іздеп шешугедайын болу қасиетімен де тығыз байланысты.
Ал іс-әрекеттің "негізгі құрастырушысы" ретіндс Б.Ф.Ломов мыналарды бөліп көрсетеді: мотивті, мақсатты, жоспарлауды, күнделікті мағлұматтарды өңдеуді, оперативті бейнелеуді, шешім қабылдауды, іс-әрекеттерді, қорытын-дыны тексеру және әрекеттерді түзету.
Біздің ойымызша, жалпы іс-әрекеттің осы құралы бастауыш сынып мұғалімдерінің инновациялық іс-әрекетіне тән. Автордың айтуы бойынша, мұғалімнің инновациялық іс-әрекетінің диагностикасында ескерілетін бірнеше ережелер қатары бар:
1. Өз қызметін және әріптестерінің қызметін оның жоғарыда сөз болғандай тиімділігін бірізді талаптар бойынша жан-жақты бағалауға үйрету.
2.  Ұжымдық істі ұжымдық талдау жасауға, өз жұмысының өзіндік талдауына үйрету маңызды.
3. Өзінің кәсіби қасиеттерін өзіндік бағалау мен өзіндік тануға көшу, өзіне және басқаға талап қоя білуге үйрету.
4.  Мұғалімдердің инновациялық қызметін бағалау белгілеріне сүйеніп, педагогикалық кызметті сараптау бағалауға тарту.
Осы жұмыстардың барлығында диагностика өзіндік мақсат емес, педагогикалық қалыптасудың алғы шарттары мен шығармашылықпен еңбек ететін мұғалімдерді тәрбиелеу тәсілдері. Инновациялық іс-әрекет — педагогикалық еңбектің өнімділігін сапалы өзгертетін оқыту мен тәрбиелеудің жаңа үлгілері мен әдістерін құру үрдісі. Педагогтың инновациялық іс-әрекеті келесі белгілермен сипатталады:
♦   өзінің жеке касиеттерін есепке ала отырып, басқалардың инновациялық тәжірибесін өзгерту, жетілдіру, қабылдау қабілеті;
♦    жаңа ғылыми идеялар мен басқалардың тәжірибесінен хабардар бола отырып, өз жұмысының нәтижесін ұғыну қажеттілігінен;
♦    жаңа ғылыми зерттеулер, олардың әдістемелік жүзегс асуын үздіксіз тәжірибеге енгізумен;
♦   педагогикалық инновацияның жаңа әдістері мен тәсілдерін өз бетінше жасаумен;
♦   педагогикалық кертартпалықпен, догмамен, артта қалушылықпен белсенді күрес жүргізумен.
Айтылғандарды есепке алғанда, педагогтың өнімді инновациялық іс-әрекетінің көрсеткіштері мыналар:
♦   педагогикалық еңбектің тиімділігі;
♦   оқу-тәрбие үрдісіне қатысушылардың педагогикалық талаптары мен бағыттарының бірлігі;
♦   жеке тұлғаның шығармашылық тұлғасының қалыптасуы;
♦   мұғалім беделінің өсуі;
♦  оқушылардың істі талдау әдіс-тәсіліне, диалектикалық ойларға үйренуі;
♦ оқу және тәрбие үрдісінде зерттеу тәсілінің педагогикалық қызмет үлгісіндегі ашылулары.
Педагогтың инновациялық іс-әрекетін сараптау бағасы В.К.Криллов, М.Р.Львов, Н.В.Путилин, А.А.Талмачев және т.б. көрсеткен белгілері негізінде жүзеге асады. Мұнда методологиялық мәдениет кіреді, оның құрамында мы-налар кездеседі, дейді зерттеушілер: қазіргі білім берудегі философиялық білім; негізгі ұғым жайлы педагогика ғылымы мен осы түсініктердің озара қатынасы
жайлы педагогикалық терминология; педагогикалық ақпаратты қолдану, өңдеу, алу әдістерін меңгеру; педагогикалық құбылыстың диагностикалық тәсілі (ди-алектикалық ойлау); педагогикалық үрдіс пен құбылыстарға, өзінің педагоги-калық тәжірибесін баяндауға жүйелі амал жасау; педагогикалық қызмет жайлы, тұлға мен ұжым құрылымы жайлы білімі; оқу-тәрбис құбылысындағы, үрдісіндегі факторлар мен шарттарды, қозғаушы күштерді, қарама-қайшылықтарды табу, талдау, баяндау қабілеттілігі; педагогикалық жаңашылық салдары: баланың жеке тұлғасын, оның өзіндік көңіл-күйін, денсаулығын, белсенділігін дамыту, мұғаліммен ынтымақтастығын нығайтатын жаңа педагогикалық бағыттар.
Қазіргі кезде әрбір қоғам мамандарының алдына қойған талаптарына сәйкес "маман моделін" маман профессиограммасын жасау міндеті — жұртшы-лықтың назарын өзіне аударуда.
Бұл міндетті шешуге байланысты ғылыми зерттеулер жүргізіп жүрген ғалымдар, педагогтар, психологтар бар (Н.В.Кузьмина, Ф.Н.Гоноболин, В.А.Сластснин, А.И.Щербаков, Н.А.Сорокин). В.А.Сластениннің пікірі бойынша, мұғалім профессиограммасы мыналарды қамтиды:
1) қоғамның саяси сапалары;
2) әлеуметтік-психологиялық, этикалық-педагогикалық және ұстаздың жеке басының сапалары;
3) психологиялық және педагогикалық даярлық;
4) мамандық бойынша даярлық;
5) пән бойынша даярлық.
Бұл сапалар мұғалімдік қызметке қойылатын жалпы талаптардан туады.
Инновациялық іс-әрекет моделін қалыптастыруда Л.Н.Подымова өзінің ғылыми-зерттеу жұмысында отандық және шетел педагогикалық, исихологиялық, әдістемелік негіздерін оқып үйренудегі мынадай көзқарастарды ұсынады: аксиологиялық, рефлексті-қызметтік, жүйелі-қызметтік, әлеуметтік-психологиялық, жеке-шығармашылық. Антор мұғалім моделін жасауда жалпы инноватика жайлы (Б.Мор, Э.Роджерс, И.Шумпетер) білімге сүйену, моделдің технологиялық блогын құрауда жаңалықтың өмір сүру циклін, оның сатыларын (талдау, жоспарлау, даярлау, қолдану) жаңалық енгізудің пайда болуы, меңгерілуі (диффузия мен рутинизация) сияқты құбылыстарды басшылыққа алыну керек деп көрсетеді.
А.Николс ұсынған жаңалық енгізудің модел инновацияның үш турлі кезеңін даярлық, жоспарлау, жаңалықты енгізуді қамтиды.
Инновацияның мазмұндық құрылымына кіретіндер — білім беру-тәрбие-леу үрдісінде, оқу-тәрбие жұмысын және оларды меңгеріп алу, зерттеу, мектептегі оқу-тәрбие үрдісіне енгізу.
Болашақ ұстаздың инновациялық іс-әрекеті төрт түрлі өлшеммен сипапалады:
♦   инновациялық іс-әрекеттің қажеттілігін сезінуі;
♦  оқу үрдісіне жаңалық енгізуде шығармашалықпен қызмет етуге даярлы-ғының болуы;
♦ енгізілетін жаңалықтардың бағытының дұрыстығына тиімді нәтиже әкелетініне сенімді болуы;
♦   белгілі проблеманы шешудегі қолданылатын инновациялық іс-әрекетті толық өзіне қабылдап, оны енгізе білуі.
Бастауыш сынып мұғалімінің инновациялық іс-әрекетін ғалымдар былай сипаттайды:
1. Инновациялық іс-әрекеттің негізгі міндеттері:
♦  жаңалықты тұтастай және жекелеген кезеңдерінің нәтижелерін болжау;
♦   жаңалықтың жетімсіз жақтарын анықтап, оны енгізуді ұйымдастыру кезінде толықтыру мақсатын көздеу;
♦ жаңалықтарды басқа жаңалыктармен салыстырып, олардың тиімдісін тандап алу, мәні мен зерттелуін анықтау;
♦  жаңалық енгізілетін ұйымның инновациялық қабілетін бағалау.       
Бүл міндетті шешу үшін (зерттеу проблемасы бойынша) мынадай косымша міндеттер шешілуі қажет:
♦ арнайы әдістемелік әдебиеттерді, қосымша газет-журнал материалдары-нан, жекелеген әдіскерлер еңбектерінен инновациялық іс-әрекет түрлерімен танысып, оларға талдау жасау, қолданылу мүмкіндіктерін айқындау;
♦   өз іс-әрекетіне үнемі әдістемелік талдау жасап отыру.
1.Болашақ маманның косіби педагогикалық функциялары: конструктивтік, ұйымдастырушылық, қарым-катынастық, дамытушылық, ақпараттық, зерттеушілік.                                                                                                
Бүл функцияларды іске асыруда мұғалім іс-әрекетінің түрлері бөлініп корсетілген:
♦   өзінің және оқушының іс-әрекеті жоспарлауда оны дамыту мен қалып-тастыру үрдісінде құрылымдық тұрғыда іске асыру іс-әрекетінің міндеттерін шешу үшін, мұғалім оқу-тәрбие жұмысының бастауыш білім берудегі білім мазмұны мен кезеңдерінің әдістемесінің бірлігін сақтау;
♦   оқушы іс-әрекетінің құрылысын жоспарлау және оған педагогикалық жетекшілік жасау;
♦   негізделген инновациялық іс-әрекеттерді тандау, анықтау;
♦   ұжымдағы оқушылардың жеке бас ерекшеліктеріне сәйкес тапсырма-ларды ұйымдастыруы қажет.
Бұл құрылымдық тұрғыны іске асыруда мұғалім ғылымның, әдістеменің соңғы жаңалыктарын, инноваииялық іс-әрекетті пайдаланып құрылған сабақтар жүйесін жасайды. Сабақтың әр кезеңін шығармашылықпен өткізіп, оқушы іс-әрекетін ұйымдастыруда инновациялық іс-әрекетті тиімді қолдану жоспарын жасайды.
Ұйымдастырушылық іс-әрекет міндеттерін шешу үшін:
♦  оқушы мен мұғалім арасындағы қарым-қатынасты ұйымдастыру;
♦ оқушының оқудағы психологиялық және практикалық даярлығын ұйымдастыруға жағдай жасау;
♦   оқушыларды әртүрлі оқу-тәрбие жұмыстарына баулу;
♦ шығармашылықтарын дамытуға бағытталған жұмыстарды ұйымдастыру;
♦   сабақты тыңдауға, білімді қабылдауға оқушыларды дайындай білуі. Қарым-қатынас тұрғысындағы әрекетті іске асыру:
♦   оқушы мен мұғалім арасында іскер қарым-қатынас орнықтыру;
♦ оқу үрдісіндегі ұжымдағы оқушылар қарым-қатынасын жақсарту. Дамытушы тұрғыдағы іске асыру қызметі:
♦ инновациялық іс-әрекетті оқушының жас өспірім физиологиясына, педагогикалық-психологиялық ерекшелігіне сәйкес қолдану;
♦   оқу үрдісіне оқушының ақыл-ой еңбегін ұйымдастыру;
♦ оқу үрдісінде педагогикалық жағдаят тудыру арқылы, оқушының өздігінен ойлауымен оқылатын  шындық болмыс арасындағы байланысты білу;
♦   оқушының білімге қызығушылығын арттыру;
♦   алдыңғы қатарлы озық тәжірибелердің оқушы білімін дамытушы әдіс-тәсілдерін қолдану.
Акпараттық функцияны іске асыру қызметі:
♦ оқу материалдарын еркін меңгеріп, оны жеткізе білу әдістемесі мен тәсілдерін қолдана білу;
♦   пән мазмұнына ғылыми-дидактикалық талдау енгізу;
♦  оқытуда жаңа технологиялар элементтерін қолдану. Зерттеу функциясы қызметін іске асыруда:
♦   проблема бойынша зерттеу жұмысын жүргізу;
♦   педагогикалық қызмет түрлерін қайта күру мен бағалау;
♦   инновациялық іс-әрекетті тиімді пайдалану мақсатында оқып үйрену. Біз ғалымдардың мұғалімнің инновациялық іс-әрекетін нәтижелі атқаруға
мұғалімнің жеке бас қасиеттері ерекше орын алады деген пікірлсріне қосыламыз. Мұндай жеке бас қасиеттеріне авторлардың көбі білімді, дағды   мен іскерлікті және жеке бас сапаларды жатқызады. Жұмысымызда жеке бас қасиеттерінің әр көрсеткіштеріне жете тоқтап, талқылауды жөн көрдік.
Білім сферасына біз идеологиялық әдістемелік, психология-педагогикалық және ақпараттық мағлұматтарды жатқыздық.
Идеологиялық мағлұматтарга: қоғам дамуының тенденцияларын айқындау, бастауыш білім беруді жетілдіру, философиялық, педагогикалық-психологиялық көзқарастарының болуын жатқыздық.
Психология-педагогикалық көрсеткішке: педагогикалық этика, инновациялық іс-әрекетті меңгеруге мұғалімнің психологиялық даярлығын, жаңалыққа сенімінің болуы, қолданылған талпынысының болуы, педагогикадан, психологиядан, әдістсмелік пәндерден білімінің болуы, инновациялық іс-әрекет өлшемдерін, алдыңгы қатарлы озық тәжірибе туралы білімінің болуын жатқыздық.
Ақпараттық білімге: инновациялық іс-әрекет туралы ақпарат материалдарын жинақтауды, мұғалімнің монографиялық, периодикалық, анықтамалық әдебиеттермен жұмыс жүргізе білуін жатқыздық.
Өз зерттеуімізде мұғалімнің жеке бас қасиетінің негізгі мамандыққа тон мынадай іскерлік түрлері қалыптасуы қажет деген ойға келіп отырмыз:
♦   бастауыш сыныптарда қолданылатын жаңашыл әдістемелерді анықтау іскерлігі;
♦   әр оқушының жеке басының қабілетін есепке алу іскерлігі;
♦   оқушылардың таным қабілетін, өздігінен білімін, іскерлігі мен дағдысын жстілдіру іскерлігі;
♦   жаңашыл одістемелердің мүмкіндігін мақсатксрлікпен пайдалана білу ісксрлігі.
Мүгалім қызметіндс осындай білім іскерлік пен дагдыны қалыптастыру жүйесін қолдану, оның косіби шебсрлігін қамтамасыз стсді.
Сонымсн инновациялық іс-орекстті зерттеген ғалымдардың пікірлсрін бір жүйегс кслтірс отырып, біз мынадай қорытындыға кслдік: инновациялық іс-орскст дсгеніміз, мүғалімнің жаңашыл идеяларды, жацашыл одіс-тосілдерді оқу-торбис үрдісіндс оз косіби тожірибссіне, мектеп жагдайына, балалардың білім дорсжесіндс байланысты снгізуіп айтамыз.
Инмовациялық іс-орекстті жүзсге асыру орскетінің рсті — жаца білім беру бағдарламаларынан, одіс-тосілдсрімен танысып, талдау; оларды оз жүмысында қолдану туралы шешім қабылдау; жаңашыл одіс-тосілдерді оз еңбегіндс қолда-ну мақсаітарын белгілеу; эксперименталды жүмыстың кезсндсрін жоспарлау; болашак, қиыншылықтарды болжау; жаңашыл одіс-тосілдерді, идсяларды псда-гогикалық үрдіске енгізу; инновациялық іс-орекеттің нотижесін қорытынды-лап, бағалау,талдау.
XXI ғасырдың басындағы қазіргі қоғам тез қарқында дамып қана қоймай, өз даму үдірісімен барлық саланы жандандыруда. Соған байланысты қоғамның әр саласында түрлі мақсаттар қойылып, оларды шешуге арналаған міндеттер аталуда. Білім беру саласы да ондай өзгерістерден шет қалған жок,. Мектепке дейінгі тәрбие мен білім, бастауыш мектеп, орта мектеп, жоғарғы білім беруде оқыту мен тәрбиелеудің жаңа әдіс-тәсілдері, технологиялары анықталып, жеке тулғаны қалыптастырудың жаңарған, ақпаратты ағымы қуатты, жоғары техноло-гиялық қоғамға сай моделдері жасалуда. Ол модель қандай екенін анықтамас бұрын, жеке тулғаның анықтамасына тоқталамыз.
Жеке түлғаға берілген көптеген ғапым-дардың анықтамаларын сараптай келе, жеке түлға дегеніміз - әлеуметтік қаты-настар мен саналы іс-әрекеттің субъектісі ретіндегі индивид. Жеке тұлғаның ең бас-ты белгісі - оның әлеуметтік мәнінің бо-луы, әлеуметтік функцияларды (қызмет-терді) атқаруы - деп атап көрсеткен.
Ал жеке тулғаны қалыптастыру - оны ғылым мен мәдениетке үйрету, білім, қарым-қатынас ережелерін, әлеуметтік гәжірибені меңгерту. Нақтылай түсетін бол-сақ, ана тілін ерекше қүрметтеп, жетік білетін, басқа тілде де жетік сөйлей ала-тын, дүниетанымы, ақыл-ой парасаттылығы кдлыптасқан, еңбекқор, мақсат қоя алатын және сол мақсатқа жету жолдарын таңдай білетін, жауапкершілігі мол, мінез-қүлқы, айналадағы адамдарға қарым-қатынас мәдениеті жоғары, Отанын сүйетін, саналы еңбек етіп, өз ойын дамыта алатын, күрделі жағдайларда нақты шешім қабылдай ала-тын, өзіне сын кезбен қарай алатын, са-лауатты түлға. Бір сөзбен, жаңа әлеуметтік-экономикалық нарықтық қоғамдағы жеке түлғаның бойында болуға тиіс бірден-бір қасиеттер: белсенділік, жаңа қоғамдағы қатынастар жүйесінде өз орнын (позиция-сын) таба алатын шығармашылық іс-әрекет,
стратегиялық шешімдерді қабылдап, олар-ды жүзеге асыруға қабілеттілік.
Бастауыш мектепте берген білім, үздіксіз білім беру жүйесінің алғашқы бас-қышы екенін ескере отырып оқушыларға белгілі бір көлемдегі білім, білік, дағдылар-ды меңгерту, табиғат, қоғам туралы таны-мын қалыптастыру, оның жеке бас қасиеттерін жан-жақты дамыту, жоғарыдағы адамгершілік принциптерге тәрбиелеу -бүгінгі күннің басты талабы екенін естен шығармау орынды. Себебі қазіргі кездегі қоғамдағы болып жатқан езгерістерді де-мократияландыру, ізгілендіру процестері баланың еркін дамуын белсенді, шығарма-шылық жүмыс жасай алуын талап етеді.
Осыған байланысты қоғамның басты тірегі адам - жеке түлғаны қалыптастыру мәселесі тың түрғыдан танылуда оның қалыптасуына әсер ететін факторлар да шетте қалмауы тиіс. Атап айтатын болсақ, педагогикада жеке түлғаның дамуы мен қалыптасуына әсер ететін шешуші фактор-лар: орта, тәрбие, тұқымқуалаушылық.
Жеке түлғаны қалыптастырудағы шешуші факторлардың бірі - тәрбие. Тәрбие - есіп келе жатқан жас үрпақты өмірге даярлау-дың барлық жағын қамтитын, жекетүлғаны ғасырлар бойы жиналған адамзаттарихын-дағы тәжірибені игертіп, біліммен жарақтан-дыруға бағытталған қоғамның талап-тілегіне тәуелді күрделі үдіріс. Төрбиенің қоғамдық ортаның объективті, субъективті факторла-рына тәуелді болуы, жеке адам дамуы мен тәрбиенің байланыстылығы, тәрбиеле-нушілердің іс-әрекетін қоғамға пайдалы етіп үйымдастыру. Бізге бүрыннан белгі болып келген тәрбиенің үйымдастырушылары: от-басы - ата-ана, балабақша - тәрбиеші, мек-теп - мүғалім.
Күрделі үдіріс - жеке түлға тәрбиесін қоғам талабына сай етіп үйымдастыру бас-тауыш мектеп мұғапімдеріне де жаңаша та-лап қояды. Жеке түлғаның қалыптасуына үлкен ықпал ететін түлға мұғалім - тәрбие кезі. Жоғарыда аталып кеткен қасиеттерге ие түлғаны қалыптастыру үшін мүғалімнің це кәсіби қасиеттері, икемділіктері жаңа-ша қырынан сипат алуы керек деген ой ту-ады. Мүғалімнің кәсіби қүзіреттілігі мәселесіне баса назар аудару керек. "Муғалімнің кәсіби құзіреттілігіне не жата-ды?" деген сураққа жауап бермес бурын, кәсіби қузіреттілік терминінің мәнін ашып алайық. Ол үшін В.А.Сластенин усынған кәсіби қүзіреттілік уғымына сүйенеміз. Кәсіби қүзіреттілік - жеке тулғаның кәсіби іс-әрекетті атқаруға теориялық және практикалық әзірлігі мен қабілеттілігінің бірлігі. Ал бастауыш мектеп муғалімдерінің кәсіби қузіреттілігіне муғалімнің оқу-тәр-бие үдірісін уйымдастыруда өз мамандығы-на байланысты барлық теория мен практи-каны меңгеруі, жеке түлғаны қалыптасты-руда, яғни бастауыш сынып оқушыларымен жүмыс істеуге бағытталған қабілеттерінің бірлігі. Осыдан кәсіби қузіреттілік үғымы-на муғалімге тән болуы тиіс барлык, қаси-еттер мен қабілеттер кіретіндігін аңғару қиын емес. Яғни, мүғалімнің білім-білік, дағдылары, өз мамандығына қатысты білімдер жүйесі, жүмыс істеу шеберлігі, мәдениеті, психологиялық қасиеттері, қарым-қатынас стилі, педагогикалықтакт, әдеп т.б жатқызамыз.
Муғалімдердің кәсіби қузіреттілігіне байланысты зерттеушілер О.А.Абдулина, Ю.К.Бабанский, В.В.Краевский, И.Я.Ленер, Р.В.Овчарова, И.Ф.Харламовтар болса, мүғаліклнің мәдениетіне байланысты зерт-теу Б.СГершукский, Ш.Таубаеаа "ияқты ғалымдардың есімдерімен тығыз байланыс-ш. Атшіған ғапымдардың еңбектеріндегі ма-манның кәсіби «.үзіреттілігіһе берілген анықтамаларды саралай келе, бастауыш мектеп муғалімінің кәсіби к,үзіреттілігін төмен-дегідей деп танып отырмыз. Олар: муғалімнің бойынан табылатын субъектілік, нысандық, пәндік компоненттер. Егер атап-ған компоненттердің әрқайсысына жеке-жеке тоқталатын болсақ, онда:
- субъектілік компонентке: муғалімнің мақсат қоя білушілік, шығармашылық және өзін дамыту барысында өзіндік диагностика-ны, өз ісіне талдау жасай отырып, езіне сыни турғыдан қарай апу шеберлігі жатады;
-  нысандық компонентке: кәсіби іс-әрекет жүйесін және мүғалімнің әрекетін-дегі қойылған міндетгерді шешудегі стра-тегиялық іскерлік.
~ пәндік компонент: өз оілімін жетілдіру мақсатында қажеттіліктерін қана-ғатгандыру.
Егер біз мүғалімнің кәсіби қузіреттілігін тек жоғарыда аталған компоненттер қурай-ды дейтін болсақ, онда маманның кәсіби қүзіреттілігі үғымының мағынасын тарылт-қан болар едік. Біздің пайымдауымызша, бастауыш саты мүғалімінің кәсіби қузіреттілігінің қүрамына келесі муғалімге тән кәсіби, даралык, қасиеттер болуы ке-рек деп есептейміз:
-  ірелі және кіріктірілген білімдердің жоғары деңгейінің болуы;
-  түйінделген іскерлікті, дағдыны, қабілетті меңгеруі;
- кәсіптік-педагогикалық қасиетке жа-ңаша көзқараспен қарауы;
-   инновациялық технологияларды меңгеруі;
- педагогикалық міндеттерді шешудегі кәсіптік, шығармашылық іскерлігі;
- шығармашылық шеберлігі. Бастауыш сынып мүғалімінің кәсіби
қүзіреттілігін төмендегідей ашып айтар едік:
- ірелі және кіріктірілген білімдердің жоғары деңгейікің болуы- яғни педаго-гика, тәрбие теориясы мен әдістемесі, ди-дактика, бастауыш сыныпта оқытылатын барлық пәндерді жүргізу әдістемесі, сол пәндер арқылы оқушыларға берілетін білімдерді терең игеру;
-  түйінделгөн іскерлікті, дағдыны, қабшетгі меңгеруі - дидактикалық, таным-дық, коммуникативтік, зерттеушілік, шығар-машылық, өз білімін дамытуға деген қабілет, теория мен практиканы байланыс-тыра алу қабілеті, диагностикапық іс-әре-кет. Ғылыми -зерттеу іс-әрекетімен айна-лысу;
-  кәсіптік-педагогикалық қасиетке жаңаша көзқараспен қарауы - бурыннан қалыптаеқан "муғапімнің айтқаны әркдшан дүрые" деген қағидадан аулақ болып, мүғапім тек ақпараттаратушы ғана болмай, оқушының жеке түлға бслып қалыптасуы-ның басты көмекшісі болуы керек, оқушы-нын, даму деңгейіне қарамастан, оның тулға-сын қүрметтеу, авчоритарлық биліктің ор-нын өзара бірлескен қызмет, көмек, оқушы-ның аз да болса да жетістігіне қуана білушілік басыы болуы керек. Оқушылар-дың әрқайсысын тануға тырысу, өз маман-дығын сүю;
-  инноваці^ялық технологияларды мепгеруі - бастауыш мектеп мүғапімі өзінің шығармашылық іс-әрекетінің арқасында '*■                                    .     .     .   „
түтас іДцагогикалық процесті ТИІМДІ ұиым-
дастыру үшін қазіргі кездегі бар инноваци-ялық технологияларды меңгеруі тиіс. Жаңа инновациялық технологияларды ғылыми ізденіспен тәжірибеге енгізуде өз үлесін қосуы қажет;
-  педагогикалық міндеттерді ше-шудегі кәсігттік, шығармашылық іскерлігі
- педагогикалық міндеттерді шешу барысын-да шеберлік танытып, өзінің білім, білік дағ-дыларын пайдалана отырып, оқушыларға тиісті білімдер жүйесін меңгерту. Оқушылар-дың білімдерін тексеруде мұғалімнің жүргізетін диагностикапық іс-әрекеті;
- шығармашылық шеберлігі - мүғалім оқушыларды оқытып қана қоймай, оларды тәрбиелеумен айналысатыны белгілі, мек-теп өмірінде небір қиын жағдаяттар кездесіп жатады, сондай жағдаяттарда өзінің шығар-машылықпен ойлай білетіндігін, шеберлігін танытуы тміс. Сонымен қатар оқушылармен, сыныппен жүргізілетін түрлі мәдени ша-раларды уйымдастыруда дайын жоспарлар-ды пайдаланбай, сол сыныпқа, сынып ішінің қүрамына, сипатына тән жоспарлар жасап, оқушылар үшін, ата-аналар үшін, мүғалімнің өзінің өз ісіне қанағаттануы үшін қызықты іс-шара еткізе білуі шарт.
Жоғарыда аталған қүзіреттілік қүрамы-нан әр бастауыш сынып мүғалімі өз жұмы-сына талдау жасап, қызметіндегі артықшы-лықтары мен кемшіліктерін мойындай ала-ды. Өзіне-өзі сын көзбен қарай отырып, кемшілік болса, түзеп, артықшылықтарымен өз әріптестерімен бөлісе алады, олай ету әр маман үшін, әсіресе бастауыш сынып мүғалімі үшін өте тиімді, ейткені бастауыш сынып мүғалімдерінің жүмысының нәтижесі
- қалыптасқан жеке түлға.
В.А.Сухомлинский: "Барлығы да бала-лық шақтан басталады, жас өспірімдердің моральдық бет-бейнесі адамның балалық шақта қалай тәрбиеленуіне байланысты" -деп есептейді. Баланың дүрыс тәрбиеленуі үшін оның тәрбиесін жүзеге асыратын мүғалім, педагогқа қойылатын талаптар кәсіби қузіреттілік шарттарына сай болуы керек. Кәсіби қүзіреттілікке қатысты анық-тама және оның қүрамды бөліктері жоға-рыда аталып өтті, олардан аңғарғанымыз-дай маманның кәсіби қүзіреттілігіне мүғалімнің бойында болуға тиіс барлық қасиеттер енеді. Олай болса, ол қасиеттер-ге ие бастауыш сынып мүғалімі қандай жетістіктерге жететіндігін атап өтейік.
Бастауыш сынып мұғалімі бастауыш сы-ныпта жүргізілетін пәндерде балаларға
берілетін барлық білімді жетік білуі, мате-риалды түсінікті жеткізуі, оқушылардың білімін дүрыс бағалай білуі, олардың бой-ында тәжірибелік білімдерді қалып гасты-руы. Өзінің іс-әрекетін сыни түрғыдан ба-ғалап, кәсіби қүзіреттілікті жетілдіру, оқущылармен дүрыс қарым-қатынас ор-нықтыра білу, ата-аналармен тіл табыса алу, сөйлеу мәдениетін жаттықтыру сияқты қаси-еттер мүғалімнің жүмысын жеңілдетіп, оқушылары мен олардың ата-аналарына сыйлы болатына даусыз. Өз білімін жетілдіре отырып, оқушыларды арнайы үғымдар мен терминдерді пайдаланып сөйлеуге үйрету, оқушыларды ғылымға жақындатады, әрі олардың алған білімдері негізді болады. Оқушылардың оқуға деген қызығушылықтарын ояту, оларды өздігінен білімдерін жетілдіруге дағдыландыру, са-бақты жүргізуде қазіргі іс-тәжірибе мен еткеннің озық тәжірибелерін шебер пай-далана білу оқытушының қүзіреттілігін та-нытады. Мүғапімнің қүзіретгілігі оның сабақ-ты нәтижелі жүргізуіне де тікелей байла-нысты. Сабақ нәтижелі болуы үшін мүғалімдер төменгі ережелерді ескергендері дүрыс: - өте жинақы болу, оқушылардың алдына қоятын мақсат нақты-,айқын болуы және мақсатқа жетудің жол-дарын ретімен, бірізділікпен жүргізе білу; - оқушыларды төмендетіп, женді-жөнсіз ұрыспау, олардың білмегеніне ренжімеу, мейірімді болу. Егер сыныптың көпшілігі түсінбеген болса, онда өзіңіздің кемшілігіңізді іздеңіз; - оқушылардың сөзін белмеу, соңына дейін сөйлеуге мүмкіндік беру, оқушының жауабы дүрыс болмаса, ол қойылған сүрақтың нақты болмауынан; -тапсырма мен нүсқау анық, оқушы мүғалімнің талабын анық түсінетін болуы шарт; - сабақ барысында оқушылардың зейінін түрақтандыру, егер ауытқулар бол-са, тақырыпты өзгерту немесе қосымша материалдарды пайдалану, оқушылардың ынта-ықыласын, қызығушылықтарын қада-ғалап отыру; - сабақты дәл уақытында бас-тау, уақытты үнемдей білу, тәрбиелік ақыл-кеңесті үзақ уақыт айтып түрудың қажеттілігі аз; - оқушыларға қойыл-ған талап міндетті түрде жүзеге асуы керек; - сабақтың өткізілу темпі интенсивті, бірақ оқу мате-риалдарын оқушылар толық меңгеруіне жағдай жасалуы шарт; - оқушылардың жауабын мақүлдап, ынтапандырып, қоштап отыру қажет.
Мүғалім    қызметінде    өз    кәсіби құзіреттілігін жетілдіре отырып жетістікке жетудің алғы шарттары: сырт кескін-келбеті; пәндерді сабақтан тыс ақпараттар-мен қамтамасыз ету; мінез-қүлқы, пайым-дау мүмкіндіктері, оқу процесінде қарым-қатынас мәдениетін сақтай білуі; әзіл-қал-жыңға мән бере білуі; оқушылардың жет-кен жетістіктерін мақүлдай, қолдай білуі; шыдамдылық және төзімділік; басқалардың пікірін сыйлай білу; еркіндік, икемділік; кез - келген жағдаятты оңтайлы бағытта ше-шуге арналған әдіс-тәсілдерді тиімді пай-далана алу; балалардың қызығушылығына қарай әрекет ете білу дағдысы.
Егер бастауыщ мектвптің мұғалімі жо-ғарыда аталған шарттар мен өзін-өзі жетілдіруге арналған мүмкіндіктерді дүрыс пайдаланса, онда мүғалім өз жүмысының
нағыз шебері болатыны даусыз.*,<,азіргі қоғамға сәйкес жеке түлғаны қалыптасты-ру үшін мүғалімнің кәсіби қүзіреттілігі де сай болар еді.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Айтмамбетова Б.Р, Бейсенбаева А.А. Жеке адамның дамуы, тәрбиесі. - Алматы: КазПИ,1991.
2. Қоянбаев Р.М., Қоянбаев Ж.Б. - Ал-маты: Педагогика, 2000.
3. Сластенин В.А. и др. Педагогика: уч. пособие. - Москва: Академия, 2004.
4. Кенжебеков Б.Т. Педагогика ғылым-дарының.докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертациясының авто-рефераты. Жоғарғы оқу орны жүйесінде болашақ мамандардың кәсіби қүзіреттілігін қалыптастыру. - Қарағанды, 2005.

Егеменді еліміздің өсіп келе жатқан ұрпағын ойлы да іскер, жігерлі де батыл, өзіне-өзі сенімді, интеллектуалдық деңгейі биік, дүниетанымы дұрыс қалыптасқан азамат етіп торбиелеуде мектептің алатын ориы айрықша. Мектеп — қазіргі қоғам-ның дамуымен, олеуметтік практикамен тығыз байланысты. Мектеп өмірі балаға жаңа олемнің есігін ашып беріп, рухани дүниесінің қалыптасуына негіз салады.
Торбиенің сан-салалы, күрделі моселелеріне терең бойлауға бастайтын, күнделікті түрмыста кездесетін дағдылар аркьілы баланың жан д үниесіне осер ететін білім мен торбиенің алғашқы баспалдағы — бастауыш мектеп. Бастауыш саты — білім, дағды, іскерліктің қалыптасуьгаың бастамасы болып табылады. Келешекте жалпы білім алумен кез-келген арнаулы мамандықтарға талпынудың іргетасы осы бастауышта каланбак. Сондыктан оның сипаты мен мазмүны, оқытудың одістері меи формалары қазіргі жағдайда жан-жак-ты тадданып отыр. Өйткені баланың жеке бас қасиеттері, оныц адамгершілігінің, белсенділігінін калыптасуы мектепке дейінгі торбие мен бастауыш сыныптарда жузеге аспақ. Оқушының рухани күш-куаты мен ерік-жігерінің, шығармашы-лық қабілетінін, жалпы мүмківдіктерінің ашылар кезі. Бастауыш мектептің негізгі міндеті — жеке тулғаны дамытып, оның алғашкы қалыптасуын қамтамасыз ету, білімге деген сенімін нығайту, іскерлігі мен дүниетанымын қалыптастыру, окуға дегеп қызығушылығын оятып, ынтасын арттыру болып табылады. Ендеше, осы міндеттерді жүзеге асыратын басты түлға ~ Үстаз. Тек мықты үстаз ғана осындай ауъір жүкті алып жүре алады.
Халқымыз орқашаііда үстаз мортебесін көтеріп, аса жогары кастерлеп, бағалаған. "Үстаздық еткен жалыкпас, Үйретуден балаға", "Адамның адамшылығы жаксы үстаздан болады", деп айтқан үлы Абай.
Ал чехтің педагогі Я.А.Коменский: "Мүғалім моңгі нүрдың кызметшісі, ол барлық ой мен кимыл орекетіне ақьщдың донін сеуіп, нүр қүятьш тынымсыз жа-лын иесі", — деп, үстаздар қауымын жо-ғары бағалаған.
Мектеп табаддырыгын аттаған жас бала ертеңгі ел түткасы десек, оларды парасат-ты, саналы азамат етіп торбиелеу — орбір үстаздың борышы. Бүгінгі мүғалім кіші мектеп оқушыларына тек білім беріл қана қоймай, оларға халықтык педагогиканың норлі қайнарымен сусындату, орбір оқушы бойына үлттық мінез-күлық, адамгершілік, сыпайлылық пен кішіпейіддік қасиеттерін калыптастыруға, баланың жан дүниесін рухани қазыналар-мен байытуға, қазақ халқының одет-ғүрпын, салт-достүрін меңгертуге тиіс.
Алдыңгы қатарлы тожірибені жетілдіре отырып, оку үрдісіне жаңа одіс-тосілдерді, оқытудың жаңа технологияларын енгізіп, окушылардың жалпы дамуын камтама-сыз етуі керек. Бала жаны жаңалыкка қүмар, білмегенін білгісі келіп, белгісіз норсені ашуға тырысатын болғандықтан, бастауыш сынып мүғалімі олардың осы талпынысын дамытуға көңіл бөлуі тиіс. Оқушылардың сүйіспеншілігін арттыру максатында сабақ барысында тиімді одіс-тосітдерді енгізіп, оны үйымдастыру фор-масын түрлендіріп отыру — мүғалімнің басты міндеті екені белгілі. Мүндай жағ-дайда мүғалімнің шеберлігі, үйымдасты-рушылык кабілеті үлкен рел атқарады. Кіші мектеп окушылары үшін муғалім олардың еліктейтін, үлгі ететін абырой-лы жан. Олар үстазының бүкіл іс-кимы-лына, жүріс-түрысына, сөйлеу монеріне, адаммен қарым-қатынасына еліктейді. Сондықтан да жауапкершілігі мол, адал да мейірімді, оділ де парасатты, рухани дүниесі бай педагогтар ғана балаға білім мен торбие беріп, оның жаң дүниесіне осер ете алады.

Қоғамда болып жатқан әлеуметтік -экономикалық өзгерістерге сәйкес білім беру мақсаты мен міндеттері ок,ушылар-ды әлемдік даму деңгейіке сәйкес келетін белгілі бір біліммен қаруланды-руды және үлттык, сана-сезімін тәрбиелеуді көздейді.
Бұл міндетті шешу және қазіргі кезде білім берудің мемлекеттік стандарттары-ның жасалуы, оқушылардың стандарт деңгейінен кем емес білім алуының та-лап етілуі оқытудың дәстүрлі әдіс -тәсілдерін өзгертіп, озық технология-ларды қолдануды, мүғ алімдердің әдістемелік даярлықтарына қойылатын талаптар деңгейін көтеріп, олардың оқытудың жаңаша әдіс - тәсілдерін, жаңа технологияларын меңгеруін қажет етеді.
Ал, жаңа технологияны меңгерудің қажетті шарттарының бірі - мұғалімнің кәсіптік білімін жетілдіду болып табы-лады.
Мұғалімнің өздігінше кәсіби білім көтеруі - жалпы мәдеииет пен кәсіби тілектерін өтеу, танымдық мұддесін қанағаттандыру максатында арнайы жүйелі түрде ұйымдастырылған, жан -жақты, жеке және кәсіби маңызды та-нымдық қызмет. Бұл мұғалімнің шығар-машылық қабілеті мен кәсіби шеберлігінің қалыптасуына тығыз бай-ланысты, оның кәсіби өсуі мен педаго-гикалық қызметінің қорытындысына тікелей бағытталған көпсатылы қызмет болып табылады. Туптеп келгенде, бул тәрбиеленушілердің жеке тұлға болып қалыптасуына игі әсерін тигізері сөзсіз. Бастауыш сынып муғалімдерінің өз бетінше білім жетілдіру қызметі мен соған деген әзірлікті біз жүйелілік пен іс-әрекет ұстанымдарына негізделген құрылымдық модель ретіиде қарасгы-рамыз. Онда біріншіден, оку-тәрбие процесі көп деңгейлі әрекетті жұйе ретінде, ал екіншіден қызметтік жуйе ретінде қарастырылады. Муғалімнің өз бетімен кәсіби білім жетшдіруге дайын болуы   білім жетілдіру қызметін жүзеге
асыру үшін қажетті іс-әрекет пен амал-дарды колдана отырып, өз кәсібі мен тәрбиеленушісіне деген эмоционалды бағалау қарым-қатынасын айқындай-тын деңгейі арқылы анықталады. Өзі жеке тұлға болып қалыптасқан адам ғана езгеден де соны керіп, дамыта алады. Өзін маман әрі жеке түлға ретіиде көрсете алатын мұғалім ешуа-қытта өзінің жақсы қасиет, қабілеттерін саналы түрде дамытып, жетілдіруден жалықпайды. Жеке тұлғаның өз "менін" қалай көрсете білуі, оның қаншалықты саналылығын жәие жетілу деңгейін байқатады. Өзінің танымы мен сезімін бағалауы негізінде жеке қызметі мен іс-әрекетіи басқаруға бағытталған адам психикасының ерекше процесі оның сана-сезім ерекшелігі болып табылады. Саиа-сезім адамның өзін-өзі бағалауы-на тығыз байланысты. ӨЗІН-ӨЗІ бағалай алмайтын адамньщ өмірден өз орнын табуы екі талай. Ледагогикалық рефлек-сия - бүл тек өзіне және өзінің іс-әрекетіне баға беру ғана емес, соны-мен бірге педагогикалык, қарым-кэты-насқа түскен өзге жандардың да өз-өздерін қалай түсінетіндіктерін байқау, өзін-өзі тану, өзінің әлсіз жақтары мен потенциалдық мүмкіндіктерін аша білу үшін қажет.
Өзіндік талдау жасаудың маңызы мұғалімнің мінсіздікке жетуге ұмтылу факторы ретінде қаралатындығында. Өзін-өзі тексеру деп мұғалімнің өз іс -әрекеті мен жалпы педагогикалық қыз-мет құбылыстарын салыстыра отырып, езінің педагогикалык, қызметіне жаса-ған талдауын айтуға болады. Өз кызметіне талдау жасап отыру мұғалімге қызмет бабында туындап отыратын қиындықтарды сезініп, оларды шешудің мақсатқа жеткізер кәсіби жолдарын та-буына көмектеседі. Қиындықтар муғалімнің дайындық сипатының жеке ерекшелігіне, оның кәсіби бағыттылы-ғына, сынып пен жеке балалардың ерекшеліктеріне бзйланысты педагоги-калық процестің кез келген   буынында пайда болып отырады. Қиындықтардың туу себептерін анықтай білу - мұғалімге өзінің педагогикалык қызметінің бары-сында өз білімін жетілдіру мен езін - езі тәрбиелеу жолдарын белгілеуге жәрдемдеседі.
Бастауыш сынып мұғалімдерінің өз бетімен білім жетілдіру қызметі әр түрлі мазмұндық және функционалдық қурамдас бөліктерден тұрады.
Мазмұндық құрамдас бөлікке жалпы мәдениеттілік, пәндік, психологиялық-педагогикалық және әдістемелік жағы-нан өз білімін көтеруі жатады. Бастау-ыш сынып мұғалімінің жалпы мәдениеттілік білім көтеруі жалпы пе-дагогикалық құндылыққа толы ақпарат-ты қабылдау, соған ие болуға арнал-ған. Мұғалімнің өз білімін көтеруі өте күрделі қубылыс, өйткені айналаны қор-шаған ортаның өзі - бағалы педагоги-калық білім көзі болып табылады. Әсіресе, бастауыш сынып мұғалімінің өз білімін көтеру ісінде арнайы кәсіби жұмысты жалпы ағарту ісінен ажыра-ту қиындығы жиі кездеседі. Бастауыш сынып муғалімінің сынып жетекшісі әрі бірнеше пән мұғалімі ретінде қызмет етуі, оның пәндік және жалпы мәдени білімдерінің күштерін біріктіре пайдала-нуына жағдай жасайды. Мұғалімнің пәндік білім көтеруі өз мамандығына байланысты әдебиеттерді оқу, арнайы курс, семинарларға қатысу арқылы жүзеге асады. Ал, өз білімін психоло-гиялық-педагогикалық жағынан көтеруі — педагогикалық және психологиялық әдебиеттермен тереңірек танысып, оқып үйрену болып табылады. Осы ба-ғытты арнайы зерттеу мен одан алын-ған нәтижелерге сүйене отырып, бұл аспектінің білім көтерудің өте бір әлсіз буыны екеніне көзіміз жетті. Мұғалімнің әдістемелік жағынан білім көтеруі пәннің оқытылу әдістемесін одан әрі тереңде-ту, нақтылау, өңдеу, кеңейту болып та-былады. Бұл арнайы әдістемелік әдебиетті, оқулықтарды, педагогикалык тәжірибені оқып үйрену арқылы, өз кызметін талдап қорыту арқылы жүзе-ге асырылады. Бұл бағыт көптеген мұғалімдерде жиі байқалады, бірақ бар-
лық жағдайда бірдей алынған ақпарат саналы түрде шығармашылық тұрғыдан өңделмей, сын тұрғысынан талданбай, тек еліктеушілік сипатта қала береді.
Мұғалімнің өз білімін жетілдіруінің төрт түрлі қызметі айқындалған, олар: жал-пы мәдениеттілік тұрғысынан білім көте-ру, педагогикалық перспективті және өзектілік тұрғысынан білім көтеру, мүғалім өмірінің табиғи қажеттілігі бо-лып табылатын турақты танымдық қыз-мет турғысынан жалпы мәдениеттілік білім көтеру, бұл ешқандай ұйымдасты-руды, жоспарлауды талап етпейтін, муғалім өмірінің күнделікті тіршілігіне айналған әдеби кітап ок,у, күнделікті баспасөзді бақылап отьіру, балалар әдебиетімен танысу, әртүрлі танымдық және ақпараттық телехабарларды көру, радио тыңдау, кино - театрларға, көрме-лерге, мұражайларға барып тұру, лекто-рий, курстарға қатысып, экскурсия т.б., шығып отыру.
Мұғалімнің өз бетінше білім көтеруіне педагогикалық баспасез бен жаңа шық-қан кітаптарды оқып, танысып отыру және оларды жүйелеу, оқу-тәрбие процесінде пайдалану үшін әртүрлі ма-териалдарды топтастырып, жинақтап отыру жатады. Кәсіби шеберлігі шыңда-лып қалыптасқан муғалім үшін бул да оның өмірінің кәдімгі үйреншікті тірлігіне айналады. Кәсіби перспективтік өздігінше білім алу - бұл муғалімнің өзінің педагогикалық қызметінің нәтижесін талдау негізінде пайда болған белгілі бір психолог иялык, - ледагогикалық немесе әдістемелік мәселе төңірегінде ұзақуақыт бойы жұмыс істеуі.
Өзектілік тұрғысынан педагогикалық өздігінше білім алу дегеніміз - бұл тез шешім қабылдауды қажет ететін педа-гогикалық қызметтегі кейбір елеулі, ма-ңызды, бірақ жекелеген қиындықтар-мен жұмыс.
Мұғалімнің өзбетінше кәсіби білім алу-ының мазмұндық компоненттерінің әр-қайсысы әртүрлі деңгейде қалыптасқ-ан болып, соның нәтижесінде барлық өзбетінше білім алу қызметі көл деңгейлі білім алу ретінде көрінуі мүмкін.
Қазіргі заман талаптарына сай мүгалімдерді даярлауда жаңа мақсат-міндеттер қойылып отыр.
Мұгалімнің кәсіби білім мен біліктілігі жоғары деңгейде болып, окушм* лардың тұлгалық қасиеттерін дамыту про-блемаларын шешуге шығармашылық қабРіеттері болуға тиісті. Мүғалімнің косіби даярлығын жетілдіруде екі негі )гі міндетті орындау кджет:
Бірінші мәселе — ұстаз қызметінде тәр-бие беру мәселесі;
Екінші мәселе — дидактикалық даярлы-гын арттыру.
Еліміздің жоғары оқу орындарында мұғалім — торбиеші даярлауды жетілдіру бағыттарын талдай келе, біз мынадай қорытындыга келдік: тәрбиеші — мұғалім даярлауды жетіддіру барысында бірнеше бағыт анык байқалады. Дөстүрлі педаго-гика үшін олардың ең негізгі - әлеуметгік сүраныстың осуіне сәйкес мүғалімнің жеке түлғалық мінез-қүлықтарын, қоғам-дык. тәрбие саласындагы мақсатгн галап-тардың өзгеруімен қатар мүғалімнің торбислік жүмысына қажетті дағдылар, мүмкіндіктер, білім аукымын анықтау мүгалім даярлаудың мінсіз нетажесін үсы-нудың көптеген нүсқалары жинақталған. Маман моделі, кәсіптану, кәсіби паспор-ты, біліктілік сипаттамалары. Мүндай өлшемдік бейне мүғалім даярлау мақса-тына қызмет етіп, онын бағдарламасын айқындайды.
Педагогикалық қызметгі, оның қүры-лымдарын, міндеттік бөлшектерін, жүйелік үйымдастыру қағидаларын зерт-теу моселелерін қамтитын басқаша бағыт саласында маңызды теориялық жоне гожірибелік маііметгер де баршылық. Де-мек, бүл жерде ғылыми білімдерді теңестіруг кезеңін көрсететін малшеттердін жепсідаіеғі көлемде жинақталғанын айтуға болады. Мүғалімнің еңбекке деген ықыласы, өмірлік көзкарасы, крсіби бағыты сияқты жеке жи-
нақылык, сапалык мінезін зерттеу жонс іздестіруді сипаттайтын қарсы үрдістегі пікірлер де жоқ емес. Педагог даярлауды бір калыпқа түсіру идеясы жинақы туп негіз біліидері мен дагдыларын іздестіруге ьшта-ландырады
Педагогикалык, гылымның үздіксіз білім беру мәселелеріне ойысуы мүғалім-гарбиеші қы іметіне байлаиысты такырып-іарды жаца к.ырынан қарастыруга мүмюндік тугызды. Нотижеде мүғалім да-ярлаудың әдістемелік мүмкіндіктері мен косіби мазмүнына баса назар аударатын оқытудың максатты тәсілі де дами түсті.
Мақсатгы және бағдарламалық - мақ-саты тәсілдерді дамьпу педагогикалық оқу орындарының муғалімнің тәрбиелік міндеттерінің көбеюі (кәсіби қажетті білім, дағды, мүмкіндіктерінің ауқымын кеңейту) және оқу орын қабырғасында жүрген осы қажетгіліктер ауқымын нақ-ты игеру мүмкіндіктерінің арасындағы қайшылықтарды жоюға бағытталған. Бо-лашақ мүғалім — төрбиеші жүмысының, мазмүндық және міндеттік қырларын нақтылау факультет пен мамандық ерекшелігі ескеріліп, кджетгі және сьтомс маліметгерді таңдап алу негізіңде жүргізілу қажет. Негізгі педагогикалық ережелерді ғылыми пайдалану дәрежесін артгыру, пе-дагогикалық қызметті игерудің сапасын жетіддіру де осы мақсатка қызмет етуге
ТИІСТІ.                                                                   '
Дидактикалық дайындық - кәсіби-пе-дагогикалық даярлықтың негізгі жөне ма-ңызды саласы.
Дидактикалық даярлықты қалай түсіну керек? Бүл - күрделі үғым. Мүғалімдердщ дидакгикалық даярлыгына жататывдар: олардың оқыту үрдісінің теориясы мен практикасы бойынша игерген бііімдері, педагогикалық қызметке деген ынтасы (мотивтері) мен мүмкіндіктері. Нақты айтқанда, оқытудың мақсаты мен мазмү." ны оны үйымдастырудағы қолданатын тиімді әдіс-тәсілдерді жете біліп, іске асы-рудың жолдарын меңгеруді дидактикалық даярлықты аньгқтайтын белгілер деуге бо-лады. Осыған орай, педагогикалық қызметті атқаруға қажет мұғалімнің бой-ында мынандай дидактикальгқ қабілеттер болуы қажет: оқыту үрдісін жоспарлай білуі, оны мақсатты турде үйымдастыра алуы, жүйелі түрде бақылау мен бағалау ісін орындап отыруы.
Мектсптсгі оқыту дидактикалық үрдіс болғандықтан, болашақ мүғалім оның өзіне тән психологиялық, педагогикалык. ерекшеліктерін білуі өте қажет. Оқыту үрдісінің басты компоненті — оқытудың мақсаты мен мазмүны. Оқушылардьгң ру-хани дамуына, ең алдымен, оқытудың гыльгми мазмүны мен гуманитарлық бағы-ты орасан зор ықпал етеді.
Болашақ мүгалімдердің дидактикалық дайындығын арттыру үшін оларды оқыту үрдісінің зандылықтары туралы психоло-гиялык түжырымдармен, белгілі теория-лармен қаруландыру қажет. Соңгы курс-тың студенттсрі мен мүгалімдер арнаулы пондердсн алған білім, дағдыларының са-пасы мсн деңгсйі психология, педагогика, одістемелік пондеріне қарағанда жоғары скенін айтады. Осыдан келіп болашақ мүғалімдердің дидактикалық дайыңцығы-ның ойдағыдай, ал біліктілік деңгейінің жоғары болмауының себептері айқывда-ла түседі.
Психологая, педагогика ғылымдарын оқыту барысывда болашақ мүғалімдердің дидактикалық білімдері мен дагдыларын арттыру мақсатында педагогикалық қызметтің косіби қүрылымы мен оның моделі туралы, сондай-ақ, мектептегі оқушылардын танымдық әрекетін калып-тастырудың психологиялык, жөне әдістемелік қүралдары мен тиімді жодда-ры туралы жан-жақты білім беру міндеті туындайды. Бүл міндет ойдағыдай орын-далмаса, болашақ мүғалімдердің дидакти-калық даярлығында олқылықтардың бол-мауы мүмкін смес.
Арнайы жургізілген зерттеулерге жене мектептегі оқьггу тәжірибесіне қарағанда, оқуды жаңадан бітірген жас мүғалімдердіц қызметінде дидактикалық қиындықтардың кездесетіні анықгалып отыр.
Жас мүғалімдердің қызметіндегі ди-дактикалық қиындықтар негізінен олар-дың мынандай іс-әрекетінен байқалады:
-  Үстаздық қызметтің мазмүны мен күрылымдык, жағына байлан|^ы іс-әрекетінде.                                  1*
-  Оқушылардың танымдық орекетін қалыптастырудағы іс-әрекетінде.
-  Дарынды балалармен, үлгермейтін оқушылармен дара жүмыс істеудсгі әрекетінде.
Жас мүғалімдердің үстаздық қыз.мет-ке тән іс-әрекеттің негізгі түрлерін (қүрамды бөліктерін) жете меңгере алма-ғандыгын емір көрсетіп отыр. Оған мы-налар жатады:
-  үстаз қызмегіңцегі мақсат қоя білу ісі;
-  білімнің мазмүнын игеру ісі;
-   оқушылардың білім алуға деген мүмкіндіктері мен психологиялық ерек-шеліктерін анықтау (диагностикалау) ісі;
-  сабақ өткізудің әдістемелік жагын үйымдастыра білу ісі;
-  оқушылармен жақсы қарым-катынас жасай білу ісі (коммуниактивтік орекет);
-  оқушыларды білімге ынталандыру, қызықтыру іс-эрекеті;
-  оқушылардың білім, дағдыларын ба-қылау жоне багалау іс-орекеті.
Жас мүғалімдердің қызметінде кездесетін дидактикалық қиындықтардың көбірек орын алатьшдары мыналар:
-  Оқыту үрдісінде оқушылардың та-нымдық әрекетін, логикалық ойлау қабілетін қалыптастырудағы қиындықтар; оқушылардың оқу өрекетінің дағдыларын қалыптастырудағы киьшдықтар; дарынды балалармен және үлгермейтін оқушылар-мен жекелеп жүмыс істеудегі қиыңдық-тар.
Жоғарыда көрсетілген дидактикалык, қиындықтардың себептері болашақ мүғалімдерді психология, педагогика ғылымдарын оқытудағы олқылықтарга, дидактикалық даярлаудың деңгейі казіргі заман талаптарына сай болмауына байла-нысты екені анық.
Мүндай олқылықтарды болдырмау үшін болашақ мүғалімдерді психология, педагогака ғылымдарын оқытудагы олқы-лықтарға, дидактикалық даярлаудың деңгейі қазіргі заман талаптарына сай бол-мауына байланысты екені анық.
Мүндай сшқьтықтарды болдырмау үшін балашақ мүгалімдер даярлайтын орта жоне жогары оқу орындарыңдагы двдактикалық үрдістің сапасы мен деңгейін мейлінше жетілдіру — бүгінгі таңдағы аса маңызды міндет болуға тиісті деп ойлаймыз.

Білім беру мен ғылым қызметкерлерінің үшінші съезінле муғалімнің қазіргі кезеңлегі рөлі мен беделі атап көрсетіллі
Бастауыш мектеп мүгалімі - ерекше гүлга. Ойтксні ол — балалар мен үлкендер алемінің арасындағы сарапшы. Сондай-ақ, ол баланың психикалық құпияларын жетік біле отырып, білім береді, оны адам болуга үйретеді. Бастауыш мектеп мұғалімінің еңбегін езінің мәнділігі бойынша ешкандай езге енбекпен салыстьфуга болмайды, өйткені ол еңбектің нотижесі - алам. Ен білгір. ең жауапты, ең негізгі бояып табыла-тын сол мұгалімге отбасы мен қоғам ең қымбатгысын, өз елінің азаматгарынын тағ-дырын, оның болашагын табыс еткен, Мүғалімдік қызмет әрбір оқушының, жеткіншек үрпақтың, қоғам мен мемлекеттің хағдыры үшін жауап беретіндігімен сипатталады. Бүгінгі мүғалім еңбегінін нәтижелері қандай болса, біздің ертеңгі қоғамымыз дәл сондай болмақ. Әрбір адам мен бүкій халықтың тағдыры тәуедді дал осындай өзге қызметті көзге елестету қиын.
Мугалімдері қандай бтса, кргамы да сондай деген бүлжымас заңдылық ерте уакьгг-тардың өзінде-ак белгілі болды. Ддамзат өркениетінің даму тарихында жақсы мектебі мен мүғалімдері бар мемлекеттер гана алга озып шыққан. Мүғалімнің рөлін томен-дету кашанда болмасын мемлекетгі аздырып, әдет-ғүрыптарды нашарлататын к.ын-жыларлық жагдайлармен аяқталып отырған.
Көптеген әдебиеттерге теориялық талдау жасау барыеыңда бастауыш мектеп мүғаліміне қойылатын бірқатар негізгі талаҮггар бар екенГ айғакталды.
Алғашқы талап - педагогикалық қабілетгіліктің болуы — оқуіішлармен жумыс жүргізуге бейімділіктен; балаларга сүйіспеншіліктен; олармен қарым-қатынаста қана-гаттанудан керінетін түлгалық сапа. Көбіне педагогикалуқ қабілеттер сөз сойлеу мэдениетін, ән айт>', сурет салу, балаларды үйымдастьц5у жөне т.б. нақты әрекетгерді орындай білумен сипаггалады.
Мәселен, В.А. Сластенин қабілеттердің мынаңдай негізгі топтарын баліп керсет-кен:
1.   Үйымдастырушшық. Мүғалімнің оқушыларды топтастыра алуы, оларды іске араластыру, міндеттерін бөліп беру, жүмысты жоспарлау, атхдрылған ісгің қорьггын-дысын шыгару және т.б. біліктерінен байқалады.
2.  Дидактикалық. Оқу материалын көрнекілік, қүрал-жабдықтарды іріктеу және дайындау; оқу материалын үғынықты, анық, мөнерлі, сеніңді жене бірізділікпен баяндау; танымдық қызығушылықтар меи рухани қажетгіліктердің дамуын ынталан-дыру, оқу-таньгмдық белсенділігін артгыру және т.б.
3.   Рецептивтік. Төрбиеленушілердін рухани әлеміне ене алу, олардың эмоцио-нальдық көңіл-күйін объсктивті бағалау, психика ереииеліктерін анықтау біліктерінде корініс береді.
4.   Коммуникативтік. Мүғалімнің оқушылармен, олардың ата-аналарымен, әріптестерімен, оқу орнының жетекшілерімен педагогикалық максатқа сөйкес қарым-катынастар орната алу білігінен байқалады.
5.  Суггестивтік. Окушыларға эмоциональды-еріктік ықпал жасаудан корінеді.
6.  Зерттеушшк. Педагогикалық сиіуациялар мен процестерді танып бцш жоне объективті бағалау білігінен көрініс береді.                                                    «
7.  Ғылыми-танымдық. Мұғалімнің педагогика, психология, одістеме салаларындағы жаңа ғылыми білімдерді меңгеруге қабілеттілігіне саяды.
Мұғалімдер арасында жүргізілген толып жатқан сауалнамалар нәтижелері бойын-ша жетекші педагогикалық қабілеттерге педагогикалық қырагьшықты (байқағыштық) жатқызуға болады, ал дидактикалық, ұйьгмдастырушылық, экспрессивтік, басқалары қосалқы, көмекші топқа санала алады.
Педагогикалық кабіяеттерді (талант, икемділік, бейімділік) педагогикалық алғы-шарты деп есептеуге тура келеді, алайда олар тіпті де шешуші көсіби сапа емес. Қан-шама тамаша бейімділіктерге ие болған мұғалімдікке кандидаттар педагог ретінде оздерін көрсете алмады, ал бастапқыда қабілеті кем қаншама студентгер шынығып, педагогтық шеберліктің шыңына көтерілді. Мүғалім - ол қашанда ұлы еңбеккер.
Гуманизм — бұл мұғалім үшін міндетті сапа, яғни, өсіп жетіліп келе жатқан адамға жер бетіндегі жоғары қүндылык, ретінде қарым-қатынас жасау, бүл қарьш-қатынас-ты ол нақты істер мен қылықтарында көрсетеді.
Мүғалім мамандығында түлғалық сапалар кәсіби сапалардан ажыратылмайды. Косіби сапалар арнайы білімдер, біліктер, ойлау жолдарын, әрекет одістерін игеру-мен байланысты.
Өзінің кәсіби еңбегіне суйіспеншілік — өз ісіне адалдық пен аямай берілтендік, тор-бие нотижелеріне қол жеткізгенге қуану, өзіне, озінің педагогикалық мамандығына үдайы арттырып отыратын талап қоюшылық деп санаймыз.
Озге мамандықтарға дол осы мүгалімдік секілді соншалықты жоғары талаптар қой-ылмайды.
Сондай-ақ, бастауыш мектеп мүғалімінің жүмысын таддауда мүғалімдік шеберлік деп аталатын интефальды (біріктірілген) сапа алдыңғы орынга шығады. Педагогика-лЫк. шеберліктің анықтамасы көп. Ең жалпы мағынада ол — тәрбиелеу мен оқытуды жоғары және үдайы жетіддіру өнері. Шеберліктің негізіне мүғалімнің жеке модениеті, білімі мен ой-өрісінің педагогикалык. техникамен, сондай-ақ алдьгңғы озық тәжірибемен үштасып, қорытьглуы альғнған. Шеберлікті меңгеру үшін көп нөрсені білу және істей алу қажет. Теорияны білу, оқу-торбие процесінің тиімді технологиясын пайдалана білу, оларды нақты жағдай үшін дүрыс тандау, тиісті деңгей мен сапаны белгілеу, болжау жоне жобалай алу кажет.
Педагогикалық шеберлікті күрайтындар аз емес. Ол, ең алдымен, оқу процесін барлык, тіпті жагымсыз жағдайлардың озінде қажетті деңгейдегі торбиелік даму жоне білімге қол жеткізуге болатындай етіп үйымдастыру білігінен корінеді.
Мүғалімнің шеберлігі, осіресе, сабақтарда үйрете білуден байқалады.
Шеберліктің тагы бір маңызды көрсеткіші - ол, оқушылардың белсенділігін арт-тыра алуы, олардың қабілеттерін, өз бетімен жүмыс істеуін, білуге қүмарлыгын да-мытуы, балаларды сабақта ойлануға мәжбүр ете білуі.
Оқыту процесінде торбие жүмысын тиімді жүргізе білу, оқушыда жоғары адамгершілікті, патриотизм сезімін, еңбексүйгіштік, дербестікті қалыптастыру білігі педагогтык шеберліктің тағы бір элементін қүрайды.
Осылайша, бастауыш мектеп мүғалімі қазіргі қоғам талаптарын ескеріп, озінің алдына педагогикалық міндеттерді қоя және шеше білетін, оқыту мен торбиенің озық технологияларын меңгерген, білім беру процесін баскара алатын, тәжірибеде педаго-гикалық ситуацияларды оқушы түлғасының дамуына бағыштап жобалай және жүзеге асыра алатын босекеге қабілетті, шығармашыл түлға болуы қажет.

Естімейтін және нашар еститін балалардың тәрбие жұмыстарының ерекшеліктері

?????????? ???? ????? ??????? ?????????? ??????  ???????????? ?????????????


??????:

???????:

1.    ?????????? ???? ????? ??????? ????????? ???????? ??????????
????????? ???????.

2.    ?????? ?????????? ????????????? ??????????? ?????-???????  
?????? ???????????? ??????.

?) ??????? ?????????? ?????????????? ??????????? ???????????.

?) ????? ???????????? ??????? ?????????.

?) ?????? ?????????? ??????????? ????????? ??????????
????????????.

3) ?????? ???????? ???? ?????????? ??????? ??????????.

?????????.


???????

???????????? ?????????, ??????-?? ?????? ????????? ?? ??????? ????????????? ????- ????????? ??? ????????? ?????????.
??????- ????????????? ?????????? ????. ?????? ???- ?????????? ???? ???????????, ???-????????? ???????, ???????? ????? ?????????? ?????? ?????????? ??????. ?????? ??????? ??? ??????? ????? ??????? ????????? ??? ???????? ??????? ??????.
??????? ????????? ???? ?????? ??????????? ??????. ????? ??????:
?.?.??????, ?.?.???????, ?.?.??????, ?.?.?????????, ?.?.??????, ?.?.????????, ?.?.????????, ?.?.??????, ?.?.??????, ?.?.??????, ?.?.????????, ?.?.?????, ?.?.?????????, ?.?.???, ?.?.????????, ?.?.???????? ?????? ??????????? ??????????? ?????? ?????? ??????.
????????? ??? ????????? ???-????? ????????? ??????, ???????? ??? ?????? ???? ???????????? ???? ???????? ?????? ??????????? ??????, ?????????? ???? ????? ??????? ????????? ???????? ???????????? ??????? ??????????????? ????- ?????????????? ?????? ??????????????? ???????. ??????????? ???, ??????? ??????????-??????????????? ??????? ??????????? ?????????? ?????????? ?????.

1. ?????????? ???? ????? ??????? ????????? ???????? ?????????? ?????????  ???????.
????? ????????, ?????? ?????????- ????????? ???????? ?????? ???? ??????? ???????? ???????? ??????, ???? ??????? ??????? ?????? ?????? ???? ??????? ????? ????????. ?????? ????? ??? ???????? ?????????? ???????? ??????? ??????? ?????? ????????? ???????: ?????, ???????? ??????? ??????, ???, ?????? ????????, ????? ?????, ??????????? ????????? ???? ????? ???????. ?????? ???????- ??????? ????????????? ???????. ??? ?????, ?????? ????????? ???????? ?????? ?????????????? ???-???????, ?????? ????????? ???, ??????? ????????? ??? ??????????? ?????. ?????? ???????- ?????? ?????????, ?????????????? ??????????? ???????? ??? ??????????????? ???????? ???? ????? ?????????? ???????.
?????? ???- ???????? ?????????????? ??????, ????????? ???????? ??????????? ???????? ????? ????? ????, ????????? ??????????? ?????? ???? ?????? ??????. ??????? ???????????? ?????????, ????????? ??????? ?????????, ???? ???? ??????????, ??????? ???? ??? ??????? ??? ??????, ??????? ????????? ????????? ?????????????. ????????? ??, ??? ????????? ??? ??????? ???? ??????.
??????- ?????????? ??? ???? ?????? ??????????????? ????????? ??? ???? ?????????? ????? ???? ?????????. ?????? ?????? ?????????? ??-??????????? ??????????? ???? ?????????, ??????????? ????????? ??? ????????? ???? ?????????? ???????????, ?????? ?????? ???? ???????????. ?????, ?????? ?????-??? ???????? ??????? ?????? ??????? ???????? ????????? ???? ????????????? ???????????. ????????? ??, ??????????? ??????? ???????????? ??????? ????????????? ??????????.
?????????? ????????? ????????? ????? ??? ????? ???????????? ?? ??????. ?.????: «??????? ??????????????? ???????????? ??????????? ???????????????? ????????? ?????? ????? ???????? ?????, ???? ?????? ?????? ????????!» ????? ????? ??????????? ?????. ???? ???????, ???? ???? ?????????????-?? ????? ?????? ???-???? ??????, ????????? ???????? ???? ????? ??? ?????, ???? ??? ????, ?? ??????? ????? ????.
??? ????? ???? ????????? ????? ??? ????????, ?????????? ???? ????? ??????????? ????????????? ?????? ?????????? ??????? ???? ???????????.
?.?.????????? ???? ???? ?? ?????, ???? ???? ??????? ????, ?? ????? ????, ???? ???? ??????? ??????? ?????? ??? ???? ???????? ???? ??? ???????? ???????? ?????????? ??? ?????. ????????? ??????????? ????? ?????? ??????? ????, ??????? ??????? ????? ?????????????? ??????? ?????? ?? ???????? ??? ????
???? ??? ???????????? ???????????? ???????, ?????? ??????? ?????? ?????????? ?????? ?????? ????????? ????? ???????????????, ???????????, ??????????? ????????? ??????. ?????, ???? ?????? ?????? ???? ????????? ???????? ???????? ???? ??????? ???????? ???????? ?????? ????? ????????? ???? ??????.
???????? ?????? ?????? ??????? ????? ??- ????????????? ?????? ????? ?????????????, ???? ????? ????????? ??????? ????????????? ??????? ?????, ?????????? ?????? ???? ?????????? ?????? ?????????? ????????. ?????? ???????????? ??????? ???????? ??????? ??????????? ??????? ??-????? ????????, ??????????? ?????? ??? ??????? ?????, ???????????? ?????? ???????????.
??? ????? ????????? ????? ??, ?? ????? ????? ??? ??? ????? ?????? ?? ???? ??????.
???? ?????? ?????????? ?????? ?????????? ?????????. ???????????? ????? ?????? ????????? ????? ???????. ??????? ????? ??????????? ????? ???? ?????? ????????? ???. ??? ??????????? ???? ???? ????? ?????????? ????? ????????. ????????????????? ?????? ????????? ????????? ????? ?????? ???? ??????????? ???????? ????????????? ?????. ?????? ????????? ????????????? ????? ????? ?????? ???? ?????? ????????? ???????? ?? ????????? ?????.
?????? ??????, ????? ????????? ????????? ?????????? ??????. ?????? ????????? ????????? ?????????????? ???????? ???? ?????????????, ???????????? ??????????, ??????????, ????????????, ??????????? ??????? ?????, ??????????? ??????, ??? ?????????????, ?????????????? ?????? ???????????? ??????? ??????.
????????? ?????? ??????? ??????? ??? ??????????? ???????? ??????????. ????????? ???, ???? ??????? ???????? ???????- ?????????? ???????? ????- ????????? ?????? ???? ???????? ??????? ??? ??????????? ???????? ??????????.
?? ???? ?????????? ??????? ????? ???? ??? ?????????? ????? ???????, ????????????? ???? ?????????? ???????? ???? ????, ??????? ?????? ???, ??????????????? ????????? ????????? ?????, ????, ????? ????????? ?????? ????? ????? ???, ????, ?????????? ??????, ?????????????, ????????????. ???? ????????? ??? ????????? ???????????? ?????????? ????? ???????- ????????? ???? ????? ???? ????? ????????. ?????? ???? ??????? ???? ???? ????????? ?????????? ???? ???? ?????? ?????? ?????? ?????. ??? ????????? ????????? ?????????? ???? ????????????? ???? ???????, ?????? ?????????? ??????????. ???? ????????? ??? ?????????? ?????-????? ?????? ??????, ??????? ?????? ???????? ??????????. ?????? ??????? ????????, ??????? ????? ??????? ???????. ???? ???????? ??????????? ????????? ????? ?????? ???? ???????????, ??????? ????? ?????? ?????????? ?????????, ???????? ?????????? ??????. ???? ???????? ??????????? ??????? ??????? ?????? ??????????? ??????. ?????? ?????????? ???? ??????????? ??????????? ?????????? ???????? ?????? ?????? ???????????? ?????????? ??? ???????????? ????? ????????????????. ????? ?????? ???????? ?????? ?????????? ???? ????? ??????? ??????????? ???? ???????????? ?????? ??????? ??????? ??????? ???????????. ??? ???????? ???? ???????? ??????????? ?????????? ???????? ?????? ??????????? ???-?????? ??????? ?????????? ??? ???? ????????, ???? ????????????? ?????? ?????? ???? ?????. ?????? ?????? ????? ???? ?????? ????????????? ???? ???? ???? ?????? ??????????? ?????????? ????????? ????? ?????? ?????????????? ?????? ?????? ?????????. ????????? ????? ???? ????? ??????? ?????????? ???? ????? ??????? ????????? ?? ??????? ???? ?????? ???? ????? ??????? ???????????. ??????? ?????????????? ???? ?????? ?????? ????????? ?????? ???????? ????????????? ??????? ??????????? ???????????? ?????:
1.    ??? ???????? ???????.
2.    ????????? ???????
3.    ?? ????? ??????????? ???????.
4.    ?????? ?????????.
???? ???????? ???????? ????????? ?????? ????????. ?.?.???????????? ????? ??????? « ?? ???????- ???? ?????? ???????????. ??? ???????? ???? ?????? ????????? ????? ?????? ????? ????????.» ???? ???????? ??????????? ?????????? ???????? ?????? ?????? ??????????? ???? ????? ?????? ???? ?????, ???????, ?????? ???????? ??????? ?????. ?????? ???????? ??????? ??????? ???????? ??????? ???????? ???????? ????? ???? ?? ???? ???????? ??????????? ?????????? ??????? ???????? ?????? ??????, ?????? ?????????? ??????? ?????.
?????? ???????? ??-??????? ??????? ?????????? ?????-????????? ?????????. ???? ????????? ??? ?????????? ?????-????????? ??????? ???? ???????? ??? ?????????? ?? ?????????????. ???? ????????? ??? ??????????? ????? ???????- ??-?????? ????? ????????.
???? ???????? ??????????? ?????????? ???????? ????????????? ???????????? ????? ??????- ????? ????? ????????.
????? ??????? ???????? ???????????? ??????????????.
1.????? ??? ???? ??? ????, ???? ????, ????? ????, ??? ??????? ?????? ????????? ????????? ??????????? ????????.
2.?? ???????????? ??????? ?????? ???????? ???????? ??????? ???????.
???? ????????? ??? ????????? ???????? ??????????? ?????????? ??????? ???????? ??????????????? ???????????, ??? ?????? ??????????? ??????? ????? ????????????? ?????????.
????? ??????????? ????????? ???? ?? ????? ?? ??????? ??? ????????? ???????? ?? ?????????? ?????????, ???? ?????? ?????????? ????? ??? ????????? ?????? ???????????? ????????.
??????? ??????? ?????? ????????, ????? ????????????? ????? ????????? ??????? ???? ???????????. ????? ?????????- ?????? ???????? ?????? ??????? ???????????? ????? ????????. ?????? ?????? ????????? ?????? ????? ??????. ???????????? ????????, ???-?????? ???????, ????????? ????????? ????? ???????? ????????? ??????, ??????? ?????????. ??? ???????? ?????? ???????? ?????? ?????? ?????????? ???? ??? ???. ??????? ??????? ??? ??? ????? ???????, ???? ?????-???????, ???????????, ??????????, ???????????? ??? ??? ??? ???? ?????. ?????? ???? ???????? ??????????? ??????? ????????? ??????? ?????????? ??? ???????. ?????? ????? ?????????? ????? ?????????? ???? ?????. ?????? ??? ????? ???????, ???? ?????????, ????? ????? ????? ????? ????. ????????? ??, ???? ????????? ??? ????????? ?????? ?????? ????????????? ?????? ???? ??????.

2.    ?????? ?????????? ????????????? ??????????? ?????-???????
?????? ???????????? ??????.

?????????? ?????????? ??????? ??????? ?????????? ?????? ?????? ???????? ????? ????????. ?? 1931 ???? ????? ???? ?????????????? ?????????? ??????. ?????????? ?????????? ??????? ???????, ???????? ??????? ???? ???? ???????? ??????? ???????. ?? ??????? ????? ?????????? ?????????? ??????- ????????? ????? ??????????? ?????? ???, ????????? ??? ??????????, ?????????????, ???? ??????? ??? ?????????, ???? ?????????? ???? ????? ?? ??????????? ?????????????????????. ?????? ???????? ?????????? ?????? ????????? ?????????? ???? ?????????????? ????? ??????? ?????????. ?????????? ???? ????? ??????? ?????????? ?????????????? ??????????????? ??????????. ?????? ?????? ????????????? ???????, ?????????? ??????? ????? ???????????? ??????????? ???????????. ?????????? ???? ????? ??????? ????????? ??????? ????????? ????? ?????? ????? ????????. ???????? ???????????? ??????, ??????? ????????? ?????? ?????: ???? ?????????, ?????????? ???????, ??????? ?????????? ????????. ???????? ????? ?????? ??? ????????????: ???? ?????, ???????? ?????????? ????????, ???? ?????, ?????? ??????? ?????????.
??????? ???????? ???????? ????? ?????? ????????? ??????? ???? ??????, ??????? ????? ???????? ????? ??????????? ????????? ????????????? ???????? ????????.
?????????? ???? ????? ??????? ?????? ??????????? ??????? ??????????. ?????? ?????????? ?????????? ???? ????????????? ?????????. ????????? ?????-????????? ????? ?????????? ????????? ?????-??????????, ????????? ???????????, ????????????? ????? ???????? ??????????. ???????? ??????? ???? ?????? ????????? ?????????? ?????????? ??????? ??-???????- ????.
?.?.??????????? ????? ??????? « ???? ?????? ??-?????? ????? ?????, ???????????? ??????.»
???? ??????? ?????????? ??????????, ???????? ?????? ???? ???????. ?????????? ???? ????? ??????? ??????? ???? ????????????? ???????? ?????????? ???????????? ???? ???????? ??????? ????????.
??????? ??????? ??????????? ????? ?????? ?????, ?????????? ???? ???? ????? ??????????? ????, ?????? ???????, ???????? ??????? ???? ???-??????? ?????-???????? ???????????.
?????????? ??????? ???? ????? ??????? ????????? ???????????, ?????????? ??? ??????????????, ??????? ???? ??????????????? ?????, ???????? ??? ????????? ?????????? ?????????? ????? ?????????? ?????, ??????????? ???. ??? ??????????? ?????? ??????????? ????????? ???? ?? ??????? ???????? ??????????? ?????? ???????, ???????? ??? ?????.
?????????? ???? ????? ??????? ????????? ???????? ??????????? ?????????, ?????-????? ??-????????? ????????, ?????? ????? ??? ??????? ???? ???????????? ????, ??????? ?????, ??????????????, ?????????? ????????, ???????? ?????????? ????? ???????????, ???? ????? ???????????, ??????????? ???? ???????????? ????? ???????, ?????????????, ???????? ?????????? ??????????? ????????????? ??????????????, ??????? ??????, ?????? ?????? ??????, ????????? ????????, ??????????? ??????? ???????????????? ???????, ???-???????????? ???????????? ??????????? ??????- ?????????? ??? ????????????????? ??????????.
?????? ?????????? ????????? ??? ???????? ????????? ?? ??????? ????????? ???? ?????????? ????? ???????? ???????,???? ?????????? ???? ????? ??????? ???????.
?????????? ???? ????? ??????? ????????? ???????? ????????? ????? ???? ??????? ???????- ?????????? ???? ????? ??????? ?????????? ???-????? ???????, ?? ??????? ???? ?????? ???? ????? ?????? ??????? ?????. ??? ??????????? ???? ???? ?????? ????? ???????????? ??????? ?????, ???? ????????? ??? ?????????? ?????????? ????????, ???? ???????? ???-????? ?????????? ??? ?????????? ??????????? ????????? ??????? ?????.
?????????? ???? ????? ??????? ????????? ???????? ?????????  ??????????? ??? ????????????????? ??????? ???????, ???? ?????????????????? ???????? ?????? ????? ???-???????, ??-????????? ???? ?????? ????????????.
?????? ?????????? ?????? ??????? ?????????? ???? ????? ??????? ????????? ???????????? ??-???????? ??????????? ????? ????????. ??????? ??????? ??????, ???????? ??? ????????????????? ??????????? ?????-???????? ???? ????? ????? ?????.
????????? ????? ??????????- ??????????? ????? ????????? ????????, ???? ?????-???????, ????????????????, ?????????? ??-???? ????? ????????, ?????????? ???? ????? ??????? ?????????? ?????? ????????? ??????.
?????????? ???? ????? ??????? ?????????? ???????????? ????????????? ???????????? ?????????, ??? ????????? ??????? ????????? ??????????-???????????? ???????? ???????????? ????????. ?????????? ???? ????? ??????? ?????????????????? ?????? ???????, ??????????, ????????? ???? ??????? ?????? ?? ???????? ?????????????? ???????, ????? ???????? ?????? ?????? ?????? ??????. ?????? ???????????????? ?????????, ???????????????? ???? ?????? ???? ???????? ????? ?????.
???????????? ????????, ??????? ??? ????????? ?????????? ???? ????? ??????? ?????????????????? ?????-??????? ????? ???? ??? ??????, ??????? ??????? ?????, ?????? ?????????, ???????? ????? ?????. ?????????? ???? ????? ??????? ??????????? ????? ???????????? ????????? ?????????????? ?????????? ????, ?????????? ?????-???????, ?????????, ???????,????, ???? ?? ???????? ???? ?????. ?????? ??? ???????? ????????? ?????, ???-???, ???????, ??????????? ??????? ??? ????????.
????? ??????- ?? ???? ???? ????? ?????, ??????? ????????, ????? ?????? ???????????? ????????? ???? ?????. ??? ????? ????? ?????? ??????, ???? ?? ??????????? ?????-??????? ?????, ?? ??????.
???????????, ?? ???????, ??? ???? ?????????? ????, ??-???? ?????????? ?????. ?? ??????? ???? ???? ????? ?????, ???????????, ??????? ??????????? ????????? ???.
??????????? ?????? ????? ?????, ??????? ???? ??????, ????????? ????, ???? ???????, ????? ????????? ?????? ????? ????? ???????, ???? ????? ??????, ?????? ????? ???????? ?????????. ?? ??????????? ???????, ?????????? ???? ????? ??????? ????????? ????? ?????????????, ????????? ??????, ?????? ?????? ??????, ????? ???????? ??? ????? ??????????, ??????? ?? ??????? ??????? ????-??????? ????? ?????.
???? ????????? ??? ????????? ???????? ??????????? ?????? ???????? ??? ???????? ????? ?????? ???? ?? ??????? ?????????, ??????? ?????????, ??? ???? ??? ??, ????? ?????????? ????? ????, ?????? ??????? ?????????? ??????.
???????? ??????? ???????? ??????? ????????. ?????????? ???? ????? ??????? ?????? ???????????? ??????? ?????????, ???? ?? ?????????, ???? ??????? ???????????????? ???????????, ?????? ??? ??????????? ????????? ????? ?????.
???????, ???? ???????? ??????????? ?????? ?????????? ??????? ??????????? ?????-??????? ???????? ????????? ?????? ???. ??????? ??? ???????? ????? ????????? ?????-?????????, ???? ??????? ???????? ????? ?????????? ???? ?? ??????? ???????????? ?????-?????????? ??????? ??????? ?????? ??? ???. ?????????? ?????-??????? ???????? ????????? ?????? ???????? ?????????? ?????????, ???? ????? ???????????? ????? ?????? ??????, ???? ????????? ????? ??????????? ??????? ??????. ???? ????????? ??? ????????, ????????????? ?????-??????? ????? ?? ???????, ???? ???? ????????? ??????????, ????????? ??-???????? ??????????? ??? ??????? ???? ????????? ?????????. ??????? ?? ??????? ????????? ????? ?????-???????????? ??????????????, ????????? ???-?????? ?????? ?????? ????????, ????? ???????????, ???-?????? ????? ??????, ??? ??? ?? ????????????? ???????????? ??? ????????????? ????? ??????? ?????? ??????????? ???????? ?????. ??? ???? ??????? ?? ????? ???????? ?????????. ??????, ????? ??????? ??? ???????? ????????? ??????? ????? ??????? ??????? ?????? ???????????. ?????????? ?????? ????????? ????????, ????? ??????? ?????. ?????????? ?????????? ?????? ?????, ?????????? ??-?????, ????? ???? ????? ????? ????????????? ???????? ?????????.
?) ?????? ???????? ????-????????? ???-?????? ????????? ??????, ???????? ????????? ????? ?????????? ????????, ??????? ????? ????? ??????. ?????? ???????? ?????????????,????????????? ??????? ??????? ?????? ?????? ??????? ??????? ?????-????? ????????? ??? ?????????, ?????? ??????????? ?????-????????, ???????????? ????????? ???????? ????? ??? ?????? ???????? ?????????? ???????????? ?????-????????, ??-???????, ????????, ?????-?????????? ???? ????????? ??????? ???????? ????? ????????.??????? ????? ?????? ??? ???????? ?????????????? ?????? ?????, ?????????? ??????????????? ????? ????? ????, ?????? ????? ??????????, ?? ?????? ?????? ??? ??????? ???? ?????? ????????? ???????????? ??????? ????????.
?????????? ???? ????? ??????? ??????? ???? ???????????? ?????????????? ?????? ?????? ???.
?????? ???????? ?? ??????? ????????? ??? ??????? ???????????? ??????????, ???????? ???? ???????????? ??????? ???? ????????????? ??? ????????, ??????????? ?????????? ????????? ?????. ?????? ?????????? ????????????? ?????????? ???????? ?????????? ???????? ???????? ??????????? ???-?????? ???????, ???????????? ??????? ????? ????????. ???????????? ???????????? ?????? ?????????? ????????? ????? ????? ?????????? ?????????? ?????-???????? ??? ????? ???????????? ???????????? ????? ????????. ?????? ????????? ???????, ?????? ???? ???????????, ????? ?????? ????? ??????????? ??????????, ?????????? ??????? ??????? ???? ???????? ??????????? ?????????? ???????????? ???????????? ??????????? ??????? ????? ????. 
?????? ??????????? ????????? ???????????????? ????- ???? ???????????????? ?????, ???? ?????? ???????????? ?????????? ?????? ?????????? ????? ????.
?????? ??????????? ?????????? ?????????? ???? ????? ??????? ??????????? ???? ??????? ???????????? ??????????? ???????????? ????, ???? ?????? ?????????? ?????? ???????, ?????? ???????? ??? ?????????? ??????? ???? ??????? ???????? ??? ?????? ??????? ?????, ?? ??????? ??? ?????????? ????????.
?????? ??????? ?????-???????? ?????-?????????? ???????????? ????? ?????????? ?????????? ?????????? ???? ????.
?????????? ??????????? ?????? ?????????? ?????? ?????- ??????????????? ?? ????? ???? ?????? ?????????????? ????????? ??????.
???????????? ???????????? ???????- ?????? ????????? ???????? ???? ?????? ?????? ????????????? ??????? ?????????.
?????? ??????????? ?????????? ?????????? ???? ????? ??????? ??????????? ????? ??????? ?????????? ???? ???????????? ????? ????????? ?????? ??????????? ??????? ????????????? ??????????, ???? ?????????? ???? ??????. ???? ???????? ??????????? ??????????? ?????????????, ??????? ?????????? ??? ?????????, ?? ??????? ????? ??????????. ?????????, ?????? ??????????? ?????? ??????? ?????? ?????????? ?????? ??????? ???????????, ???????, ???????, ?????????, ????????, ?????????????? ????? ???? ?????. ??????? ?????? ?????????? ?????? ???? ??????? ???? ????, ????? ????? ??????? ???????????. ??????? ?????????????? ????????? ?????????? ????? ???????, ???? ??????????, ??????????, ?????????? ????? ???????? ??? ???????????? ????????????-???????????? ?????, ??????? ?????????? ??????????? ???????? ???????????? ????? ?????-??????? ?????, ?????????? ???? ??????? ???????????? ????????????? ???????????, ???? ???????? ????????????? ???????????? ?????????? ?????.
????? ??????? ???????? ???????? ??????? ??? ???????? ???? ???????????? ?????????? ????? ????, ????? ????? ???????.
?????? ????????? ???????????? ???????????? ???????????? ?????????? ?? ????????? ???? ??? ???. ??? ????????, ????????? ??? ?????????? ??????? ??????? ??????????? ??????? ??????????? ?????? ????? ????????, ????? ???????? ???-??????? ????????,????? ??????????????? ???????, ???-?????? ???????????, ????????????? ???? ????? ???????? ???-?????? ??????? ?????. ????, ??? ???????? ?????? ?????????? ???????, ??????? ?????????? ?????????, ???? ??????? ???????????? ??????????????, ????????? ???? ????????? ??????? ??????????? ???????????.
?) ????? ???????????? ???????? ????????? ??? ????????? ??????? ???????????? ?????? ??? ???.
???? ?????????? ???????- ?????????? ??????? ?????-?????????, ??????? ???????????, ??????? ????? ????????? ???? ????? ???? ?????????????, ??????? ????? ??????? ??????, ???????????? ??????? ??????? ?????????.
??????? ?????? ???????? ???????? ????????? ??? ??? ????????? ????? ???????. ??? ??????????? ??????, ??????? ??? ??????????? ????????? ????? ????, ?????????? ?????? ????? ????????? ????? ???????? ????. 
???????? ????? ??? ????? ?? ???????? ?????????, ???? ??????? ?????????? ?????????? ?????? ???????? ???????????? ????????, ?? ?? ????????? ???????? ?????? ????? ?????, ?? ??????? ????????? ????????? ????? ??????? ????????, ?????????.
?????? ???????????? ??????? ????????????, ?????????? ???? ????? ??????? ?????????? ????? ????????? ?? ????? ????????? ?????? ??-???????????? ????? ?????? ?????? ??????. ?????????? ???? ????? ??????? ?????????? ????? ?????????? ????????????? ?????? ??? ???. ?????????, ????????????? ???? ??????????? ??????? ??????????? ?????????? ??????? ??????????? ????? ???? ??????? ??? ???, ?? ??????? ??????? ???????????? ????? ??????, ????? ?????? ??????? ????????? ????????? ?????.
?????????? ???? ????? ??????? ?????????? ????? ??? ????????? ????, ????? ????????? ?????. ????? ??????? ???????? ?????? ????? ?????? ???????????. ??????? ???????????? ??? ??????? ???????????? ????- ????? ??????? ??????????. ?????? ??????????????? ?????? ??????????? ?????????????? ????????. ????????? ????????? ??????????? ??? ????????. ??????: «???? ?????? ?????????????? ?????? ??????? ????? ??????», « ????? ???????? ???????????? ??????» ???? ???? ??? ?????????. ??????? ?????, ??????????? ?? ???????? ???????? ??????, ????? ?????? ?????? ?????????.
??????? ??????????? ?????????? ??????????????, ???? ????????????? ??????, ????? ?????????? ???????????? ?????? ???. ?????, ???????? ????? ?????????? ??????? ???? ??????, ??????? ?????, ????? ??????????? ?? ????????.
??????? ???????????? ????????? ???????? ???????? ?? ??????? ????? , ??- ?????. ?????- ????????? ????? ???????, ?? ???? ???? ????? ???? ?????.
?????? ???????? ?????????? ?????????? ???? ????? ??????? ??????????? ????, ???????? ??????? ????????? ??????. ??? ?????? – ?????? ?????? ??????????? ???????? ????? ???????????? ????????, ??? ?????? ???? ??????? ??????????? ?????? ???????????. ???????? ?????????? ??????? ????????????, ????, ???? ?????? ?? ????? ?? , ???? ???????, ????????? ???????????.
?) ??????? ?????, ???????????, ????????, ??????? ????????? ?????? ???? ??????? ???? ???????? ?? ????????? ????????.
????????? ???????? ???? ??????? ?????? ????????, ???????? ????????????? ???-?????? ????????????? ????????? ??????? ?????? ???? ????????? ???????, ?????? ???????? ?????? ???? ??????? ??? ?????????? ??????????. ???????? ?????????? ???????? ????????? ??? ?????????? ?????? ???????, ???????????? ???????? ???? ??? ??????? ?????????? ??????? ???? ?????? ??????? ?????. ???????? ????????? ??????? ?????? ?????????? ??????????? ???????? ??????? ????????.
?????? ????????? ????, ???????? ???????? ????? ???? ?????. ?????? ??? ?????????? ????? ????, ???????????? ???????????, ?????????????????? ??????????? ?????? ?????????- ?????? ???? ???????? ??????? ??? ????????? ???-????? ????????.
??????? ????????? ???????- ??? ??????? ???????????, ???????? ??? ?????????.
???????????, ????????? ??????- ??????????? ??????????, ??????, ???????? ??????????? ????? ???????? ??????, ?????????, ???????, ???????? ?????-?????????, ??????? ??-????????????? ????????????.
???????????, ??????- ?????-??????? ????????????, ????? ???? ???? ????????? ??????? ????? ???? ???????.
?????? ???????????? ??????????? ????????? ??????? ??????????:
1.    ?????????? ????? ??????????? ????? ???? ???? ??????????? ???????? ???????? ???? ??????????? ????????? ????.
2.    ??????????? ??????? ??????????? ??????????? ????????? ???????? ???????????? ???? ???????? ?????????? ????? ???? ??, ??? ?????? ?????? ?? ??????.
3.    ???????????? ???????? ??? ??????????? ??????????? ??????????? ?????? ??????.
????? ??????? ????????, ????? ?????????? ????????? ??????????? ????? ???????? ??????. ??????????? ?????? ?????????? ???? ???????? ??????????? ?????????? ??-????? ????????, ????? ?????????? ??????????????, ???? ??????? ????????.
?????????? ???? ????? ??????? ?????????? ???????? ??????????? ????????? ???????? ????????? ?????? ???. ????? ???????? ???????? ?????????? ?????, ???? ?????? ??????? ?????????.
??????????? ?????, ???????? ????? ????????? ???? ????, ??????? ?????, ???????????? ????????? ?????????? ?? ???? ?????. ???????? ???????????? ???????????, ??????, ???????, ?????, ??, ??, ???? ????, ????? ???? ?????? ?? ?????? ??????????? ???????? ??????????????.
?????? ???????? ?????? ?????????? ???? ????? ??????? ????????? ?????????? ????????? ????, ?????? ???????? ????????????, ?????-????????????, ????????? ???????????, ?????????? ????? ?????.
??????????? ?????? ???????? ?????? ????? ??????? ?????????? ????? ???? ????????? ????????????? ?????? ?????. ??????, ?????? ????????????, ???????? ????? ????????? ??????????- ?????, ???????, ?????, ???????, ?????????, ????????, ??????? ???????, ????, ??????????? ????????? ??? ??????????? ??????????? ?????? ?????.
?) ??????? ??????????????, ??????, ?????????? ????????- ?????????? ?????? ??? ???.
??????? ?????, ?????? ???????? ?????????? ????? ??????? ??????????? ??? ??????????????? ????????? ?? ????? ??????????? ?????? ??????????.
??????????????, ??????????? ?????-
????? ??????? ??????? ??????? ?? ?????, ???????????? ???????????: ??????????? ??-?????? ???????, ??????? ??????? ???????? ???? ?????? ???????? ??? ???????, ?????????? ????? ?????????? ???? ????? ???????? ???????????? ???? ?????? ??????? ?????? ???????? ?????????? ?????? ??????????? ?????? ??????????.
????????? ??? ??????? ????, ????????? ????????? ???????????? ?????? ???. ??????????? ??????? ?????????, ?????????? ??????? ???????? ???????? ??? ?????????, ?????????????? ??????????, ?????????, ???? ?????????????? ????????? ?????? ?????. ??????? ?????, ??????? ?????????? ??????????? ????????? ??????, ???? ???????? ???????????? ????? ????????? ?????? ??????????? ?????, ??????, ????????? ?????? ??????? ?????? ???????????? ????? ????????? ??????, ????????? ????? ?????? ????????? ???? ???????. ??????, ??? ???????? ????????? ??????? ????? ?????. ????????? ????????? ??????? ???????, ?????? ????????? ???? ???? ??????? ?????? ?????????? ???????? ??????. ?????? ??????????? ????? ????, ???????? ???????- ???????? ???????.
?????????? ???????- ????????? ????????????, ????????????, ??????????? ??????????? ???????????? ?????? ???????. ?????-??? ???? ??????? ????????? ?????????? ?????, ???? ????????? ???? ?????, ??????????? ??????????? ????? ???????? ???? ??????? ?????, ????????? ??????? ?????????, ????? ????? ??????????? ???????????? ??????? ???? ????, ???????, ??????????????? ????? ?????? ????? ?????? ?????? ???? ??????? ??????? ???.
?????? ?????????? ??????????? ???????? ??????? ?????????? ????????????? ????? ?????????????? ????????, ???? ????????????????? ?????. ???????, ?? ??????????? ?????? ??????? ?????, ?????? ???????? ????????? ???? ?????, ????? ??? ??? ??????????? ??? ???????????? ??????. ??????? ????????? ?????????, ??????? ????????????? ?????????? ?????????, ???? ????????? ?????????? ????????? ?????.


3. ?????? ???????? ???? ?????????? ??????? ??????????.
??????? ??????? ?????? ????????? ????????????? ?????? ?????, ????? ??? ?? ???? ???????????? ???????????? ????. ???????, ??? ??????? ?? ????? ??????????? ??? ????? ?????????.
?.?.???????????? ?????????? ???????, ???- ??????? ???????? ????????? ??? ??????? ?????? ?????? ????????? ????.??, ?.?.??????????? ?????????? ???????, ???-???? ?????? ??????? ???? ?????? ????? ????? ?????. ?.?.????????? ?????? ???????? ??????????? ??? ?????????????????? ??-?????????? ????? ???????? ????????? ??? ????????????. ?? ????? ??????????? ?????????????? ?????? ??????, ?????? ??????????? ??????? ??????.
?????? ?????- ??????????????? ??? ?????????????? ????? ???????? ??-????????????? ??????????? ???????? ????????????? ???????????? ??????????? ????????????? ????? ?????????.
?????? ????? ????????? ?????????, ????????????? ???? ????????? ?????????? ??? ???? ?????? ????????????? ???????????????, ??????? ??????????? ?????????? ??????????.
?????????? ???? ????? ??????? ????????? ???????? ???????????? ?????? ????????, ?????? ????????? ????????????? ???? ?????????? ??????????.
?????? ??????? ?????? ??????????? ???? ???????, ??????????? ?????-?????? ???????? ??????? ????????, ?????????? ?????- ??????? ??????? ???? ??????? ??-???????????? ????? ????????????? ??????????? ?????????? ?????. 
????????? ???? ????? ????????? ???????? ?????????? ????????????? ????? ???????? ????????? ????????? ??? ?????????? ?????????.
??????? ?????, ????? ????????? ??????, ?????? ???????????? ?????? ????????? ????????? ????? ????? ???? ???.1?????? (3 ???)
1-???. ?????????????????? ??-????????????, ?????-???????????, ?????-?????????? ??????? ?????????? ???????????? ????????: ?????, ???????? ????????, ??????-??????????, ?????? ????????? ????????. ??????: ?????????? ?????? ?????? ????? ??????? ?????????- ???????? ???????, ???????????????, ????????????? ????????????? ?????????? ???????, ????? ??? ????????? ????? ????????.
2-???. ???? ??????? ???????, ??????, ????, ???? ????, ????????, ????? ????, ??????? ?????? ????????? ?????????? ???? ????? ??????? ?????????? ????????? ????????????. ??? ?????? ????????:?????, ???????? ??????, ??????????, ??????????, ????????? ?.?. ??? ?????????? ?????????? ???? ????? ??????? ???????? ???????? ????? ??????? ?????? ??? ???. ??? ???????? ?????????? ???? ????? ??????? ????????? ???????, ???????? ???????? ????????? ???????????? ?????. ??, ??? ????????? ??? ???????? ??????? ??????? ??????????, ???? ?????? ????? ?????. ??? ?????? ?????????? ???? ????? ??????? ?????????? ??????? ?????????, ???? ?????????? ??????????.
?????????? ???? ????? ??????? ??????????? ??????? ??????? ???????????? ????, ???????? ????????????? ???????????- ?????? ?????? ????????? ??? ??????. ?????? ???????, ????, ?????????? ???? ????? ??????? ??????? ?????? ???????? ?????, ??????????? ??????????? ???????? ??????? ????????. ??????? ?????? ????????? ?????? ???? ????????, ?????? ????? ????????.
?????? ??????, ?????????? ?????? ????? ??????? ????????? ???? ????? ????, ?????????? ??? ???????????, ???? ?????? ?????????? ???? ??????? ?????.
1.    ?????????? ????????????, ???? ?????? ??????????? ?????????? ????????? ????? ????? ????.
2.    ????????? ??????? ?????????? ???? ????? ??????? ?????????? ??? ???????????? ?????? ????????? ?????.
3.    ????????? ?????????? ??????, ?????????? ????????, ?????? ???????????? ??????????? ???.
4.    ?????? ???????? ??????, ??????, ?????? ??? ??????? ??????????, ?????????? ??????, ???, ?????????? ???? ????? ??????? ????????? ???????? ????????? ??????? ?????????????? ?????????? ?? ??????? ??????, ???? ?????? ??????? ?????????????? ??????????.
?????????? ??????? ???????, ?????????? ???? ????? ??????? ????? ?????? ???-???????, ???? ??????????. ??????? ?????,???????? ??????? ???????? ????????, ?????? ?????? ?????? ????????? ?? ????? ??????.
?????????? ???? ????? ??????? ?????????? ???????? ??????????? ?????????? ?????????? ??????????, ?????? ?????????????? ???????? , ???????? ???????????.
?????????? ???? ????? ??????? ??????????? ?????? ??????? ??????????, ???????????, ????? ???????? ????????, ???? ?????????? ?????, ??? ????? ???????? ???????????? ??????-??? ????- ??????????.
3- ???. ???????? ???? ???????  ?????????- ?????????? ???? ????? ??????? ????????? ???????? ???????? ??????????? ????????? ?????????? ??????? ???? ??????????? ??????? ????, ????? ???????????? ??????????????? ???????? ??????????? ????? ?????. ??? ???????? ???????? ??? ??????? ???????? ?????????????.
????????- ?????????????? ??-?????????? ???? ?????-???????? ????????????? ???????????.
???????- ??? ?????? ???????? ????? ???, ???? ?????-???????? ?????????? ????? ?????????? ????? ?????????. ??????? ????, ???? ???????? ????? ???? ?????, ??????? ?????, ???? ?????? ??????? ??????? ???????? ????, ?????? ????????? ??????.


?????????
?????????? ???? ????? ??????? ????????? ???????? ????????? ?????? ????????? ????????? ?????? ??? ??????????? ??? ???? ?????????????, ????, ?????? ???????????????, ???? ????????????, ??????????? ?????????????, ???????? ???????. ????????? ?????????? ???? ????? ??????? ????????? ???????? ???????? ???????????? ?????? ????????? ?? ??????? ???? ???? ??????????? ???? ????? ???. ?????????? ???? ????? ??????? ????????? ???????? ???????????? ?????? ???????????. 
?????? ???????????- ???????? ?????????? ???? ???? ?????? ?????????? ????? ????????????? ??????????? ???????? ????????.
?????? ??????????? ??????? ????? ????????:
1.    ????????? ??????????, ????????????. ????????? ?????? ????? ?????????? ????? ?????? ??? ??????????? ???????????? ??????? ????????.
2.    ????????? ???????, ???????? ????? ??????????? ????????????? ???????? ????????. ??? ?????????? ????- ???????? ????????????, ?????????? ???? ?????? ???????????? ???? ?????????? ?????? ???? ??????????? ?????????? ?????? ?????? ?????? ????? ????????. ??? ????????? ?????? ????? ?????????? ??????, ???????, ?????????? ????????, ????? ???????????? ?????? ?????????? ???????.
3.    ?????? ???? ???? ?????? ?????????.
4.    ??????????????? ????????? ????????? ??????????? ???????????? ????????? ???????.
5.    ????????? ??????????? ??????????, ?????????, ????????????.
6.    ????????? ???????? ??? ???? ?????? ??????????????? ??????????.
??? ?????????? ???? ????? ??????? ????????? ???????? ????????? ??????? ??????. ??? ????????? ????? ???????- ?????????? ?????? ?????? ?????????? ????????????? ???, ?????? ?? ??????? ??????? ???????? ????? ?????? ???? ????????.
??????????? ??????????? ??????

1. « ???????????????» ???.???. ?.?.????????.
2.  « ??????????? ?????????? ??????????» ?.?.??????. ?????? ???????????                  
1985 ???.
3. « ??????? ???????????????» ?.?. ??????, ?.?. ?????? ?????? ??????????? 
1989 ???.
4. « ???????? ? ?????????? ?????? ?????» ???.???. ?.?.?????? ?????? 1963 ?.
5. «??????????????? ????» ?.?.????????? ?????? ?????????? 1974 ???.
6. « ????????, ???????? ? ?????????? ?????? ?????»
7. « ?????????????? ??????» ???.???. ?.?.??????? ?????? 1962 ???.
8. «??????????? ?????????? ?????? ????????????» ?. ???????? ??????
??????????? 1977 ???.
9. «?????????? ?????????? ??????????» ?.?.??? ?????? 1947 ???
10. « ??????????? ?????????????? ?????? ? ????? ???????? ??? ?????? ?????»  
?.?.???????? ?????? 1962 ???
11. « ?????? ??????-?????????????? ?????? ? ??????? ? ??????????????        
??????» ????????? 1986 ???
12. «?????? ??????????, ????????, ???????? ?????????? ????? ?
??????????» ???.???. ?.?.???????? ? ?.?.??? ?????? 1931 ???
13. « ?????????? ????? ? ????????? ????? ??? ??????» ?????? 1963 ??? 
?.?.?????
14. « ????????? ??????? ???????? ? ?????????? ???????? ???????????  
????» ?????? ?????? 1981 ???
15. «?????????? ??????? ?????????? ? ?????????? ?????» ?????-?????????    
1996 ??? ?.?.????????, ?.?.?????,?.?.??????????.






Бастауыш сыныптарда Л.В.Занков әдістемесін қолдану

МАЗМҰНЫ


КІРІСПЕ........................................................................................................................1-6

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1     Дамыта оқыту технологиясы....................................................................................7-8

2 БАСТАУЫШ СЫНЫПТА Л.В.ЗАНКОВ ӘДІСТЕМЕСІН ҚОЛДАНУ ЕРЕКШЕЛІГІ...............................................................................................................9-12

2.1 Жаңа буын оқулықтарында Л.В.Занков әдістемесін қолдану
мүмкіндігі (3 сынып қазақ тілі).................................................................................13-15

3 Қазақ тілі сабақьарында Л.В.Занков әдістемесін қолдану мүмкіншіліктері............16-18

ҚОРЫТЫНДЫ..............................................................................................................19-20

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ..................................................................................................21-22


КІРІСПЕ

Бүгінгі әлемдегі елдер мен халықтардың өзара тарихи байланысының дамуы, экономика, мәдениет пен ғылымның әлемдік деңгейге бет бұруы, өзекті мәселелерден туған қайшылықтар, ұлттық деңгейде қалуды көтермеуі ғылыми-білімнің түрлі салаларында әлемдік іс-тәжірибені оқып-үйренудің қажетті шарт екенін дәлелдеуде. Түрлі ғылым саласындағы мамандар бүгінгі өркениетті нарыққа өту кезеңінде, республикадағы білім беру саласының әлемдік білім беру кеңістігіне енуге қадам басу шағында, әлемдік мәдениет пен ұлттық мәдениетті біріктіре оқыту мен тәрбиелеу мақсатын көздеуде. Сол себептен білікті мамандар өздерінің шетелдік әріптестерінің кәсіби іс-тәжірибесін зерттеуге, олардың жетістіктері мен кемшіліктерін талдауға озық ойлы идеяларын өз ұлтының менталитетіне сәйкестендіруге, өз іс-тәжірибелерімен ұқсастықтары мен айырмашылықтары айқындауға ұмтылыс білдіріп, алғашқы қадамдар жасалуда. Сондай салалардың бірі – білім беру саласы болып табылады. 21 ғасыр табалдырығын аттаған сәтте білім беру саласы күрделі өзгерістерге ұшырауда. Білім беру саласы әлеуметтік инфрақұрылымның бірден-бір мәнді, динамикалық элементі болып келеді. Дегенмен де, барлық әлемде де білім беру саласы қандай да бір жағынан, қандай да бір түрде дағдарысқа ұшырауда. Сол себептен де білім беру ісін реформалау шартты.
Қазір республикамызда білім саласында демкоратияландыру мен ізгілендіру жүріп жатқандықтан, соңғы кездерге дейінгі дағдарыстан шығудың альтернативті жолдары көрсетілуде.
Сондай жаңа талпыныс, жаңа ашылған жолдың бірі – білім берудің жаңа жүйесінің жасалуы. Бұл педагогикадағы, тұтас педагогикалық үрдістегі өзгерістермен тығыз байланысты білім беру саласының барлық жағына жаңаша көзқарас, жаңаша қарым-қатынас, (білім мазмұнын жетілдіру, жаңаша базистік оқу жоспарына көшу, жаңа буын оқулықтары мен, оқу-әдістемелік кешендерге көшу т.б.) ұлттық менталитет, тіпті жаңаша ойлау қалыптасуда.
Қазақстан Республикасының «Білім» туралы заңының 8 бабында:
1 Білім беру жүйесінің басты міндеті - ұлттық және жалпы адамзаттық құндылықтар, ғылым мен практика жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруѓа, дамытуға жєне кәсіби шыңдауға бағытталған білім алу үшін қажетті жағдайлар жасау.
2 Білім беру жүйесінің басты міндеттері: білім беру бағдарламаларын меңгеру үшін жағдайлар жасау, жеке адамның шығармашылық, рухани және дене мүмкіндіктерін дамыту, адамгершілік пен салауатты өмір салтының берік негіздерін қалыптастыру тағы басқа. Қоғамды қайта құру жағдайында Қазақстан Республикасының білім беру саласындағы басты міндеттердің бірі - ұлттық ерекшеліктерді еске алып, жастарға терең білім мен тәрбие беру ісін одан әрі дамыту және жетілдіру.
Жастарға білім мен тәрбие берудің негізі болып саналатын жалпы білім беретін мектептердің педагогикалық процесін жақсарту бірінші кезектегі мәселе болса, бастауыш мектеп – негіздің негізгі түп қазығы. Осыған орай дипломдық жұмысымды жаза отырып.
Жұмыстың көкейтестілігі: бүгінгі Қазақстан жаңа принциптерге негізделген егемен мемлекет құруда, үкіметіміз білім беру мекемелерінен тәуелсіз мемлекетіміздің өркениетке жету жолындағы өр талабына тұғыр боларлықтай ұрпақ оқыту ісін жаңа сапалық өзгерістер деңгейіне көтеруді талап етіп отыр, бұл оқушыны бастауыш сыныптан бастап шығармашылық ойлауға, қалыптан тыс шешімдер қабылдай алуға дайындауды қажет етеді, аталмыш қажеттілікті дамыта оқыту технологиясы арқылы жүзеге асыруға болады, бірақ дамыта оқыту технологияларының әдістемелік жүйесін 1960-70 жылдары орыс педагогтар В.Давыдов, Д.Эльконин және Л.В.Занков жасағандықтан, бұл технологиялар ұлттық мектепке енгізуге келмейді, себебі теориялық тұжырымдамасы мен практикалық іс - әрекеті қолдануда қарама қайшылықтар туындайды. Біздің зерттеу жұмысымыз осы Л.В.Занков әдістемелік жүйесінің қазақ тілі сабақтарында қолданудың ерекшелігін айқындау барысындығы зерттеу болғандықтан бұл жұмысты қазіргі кезеңде көкейтесті деп тануға болады.
Зерттеу мақсаты: Л.В.Занков әдістемелік жүйесін негізге ала отырып, жеке тұлғаның шығармашылық жетілдіруді анықтау.

Зерттеу міндеттері:
- жеке тұлғаның шығармашылық қабілетін жетілдіруді педагогикалық ғылымы мен тәжірбиеде зерттеу жайын анықтау;
- оқу тәрбиелік үрдісінде жеке тұлғаға бағытталған тиімді педагогикалық іс-әрекеттер ұйымдасытру;
- жеке тұлғаның шығармашылық қабілетін жетілдіруге негізделген әдіс тәсілдер оқыту құралдарын оқытудың жаңа технологияларын қарастыру;
- бағалаудың жаңа түрлерін анықтау
а) бағалау көрсеткіштерінің міндеттерін анықтау;
ә) бағалау көрсетікштерін анықтап, мәліметтер жинақтау;
б) жеке тұлғаның шығармашылық қабілетіне диагностикалық зерттеу жүргізу;
- диагностикалық зерттеулер жүргізу арқылы жеке тұлғаның шығармашылық қабілетінің критерилік көрсеткішін анықтау.
Зерттеу жұмысыныњ әдістері: эксперимент тақырыбына байланысты нормативтік құжаттарды, әдістемелік нұсқауларды оқу
- психологиялық-педагогикалық бақылау, сауалнама (интервью, анкета, тест, дебат, интелллектуалдық ойындар);
- рейтинг, осы тәжірбині оқу және қорыту, модельдеу, салыстыру, жинақтау, жіктеу, жүйелеу, талдау, синтездеу.
Зерттеу нысаны: жеке тұлғаның шығармашылық қабілентін қалыптастырудағы оқу тәрбие үрдісі.
Зерттеу пәні: Л.В.Занков әдістемелік жүйесін қазақ тілі сабағында қолданудағы оқушының арттыру процесі.
Зерттеу болжамы: егер бастауыш сыныптарда оқу тәрбие үрдісінде Л.В.Занков әдістемелік жүйесін тиімді қолданатын болсақ, онда оқушыныњ ақыл ойын дамыту; ақыл-ой қызметінің бала өміріндегі маңызын сезіндіру, талдау, жинақтау, салыстыру, жүйелеу, жіктеу сияқты ой әрекетерінің негізгі жүйесін қалыптастыру сезіну, мақсат қоя білу, зейін және есте сақтау сияқты таным процестері дамиды.
Зерттеу кезеңдері:
1) ғылыми педагогикалық және әдістемелік әдебиеттерді талдай келе, бастауыш мектепте Л.В.Занковтың әдістемелік жүйесі арқылы оқушының шығармашылық қабілетін арттырудың теориялық негізін анықтау;
2) оқушының шығармашылық қабілетін арттыру деңгейін анықтау мақсатында педагогикалық эксперимент жүргізу;
3) қазақ тілі сабағында Л.В.Занков әдістемелік жүйесін іс-тәжірибеде, педагогикалық эксперименте тексеру және оның нәтижесін жинақтау;
4) эксперимент жұмысын өткізу, нәтижесін қорытындылау.

Дамыта оқыту технологиясы
Болашақ бүгінгіден де нұрлы болуына ықпал етіп, адамзат қоғамын алға апаратын күш тек білімді ғана. Қай елдің болмасын өсіп-өркендеуі, өркениетті дүниеде өзіндік орын алуы оның ұлттық білім жүйесінің деңгейіне, даму бағытына байланысты.
Дамыта оқыту педагогикалық жұртшылық санасына сіңгенін және бүкіл білім беру жүйесіне әсерін тигізіп жатқанын байқау қиын емес. Барлық істерімізді Л.С. Выготский, Л.В.Зачков, В.В.Давыдов, Д.Б.Эльконин ойларына негіздеу. Оса ғалымдардан сілтемелер жасау жақсы сыңайға айналуда. Сөз жоқ бұл үлкен жетістік.
Жаңа мазмұнға жаңа әдістер жүйесі қажет. Бүгінгі күні білім беру мекемелерінде оқыту процесін технологияландыру өзекті мәселелердің бірі болып отыр.
Соңдықтан, дамыта оқытуды сөз жүзінде емес, іс жүзінде асыру үшін мынандай 3 жағдайда міндетті түрде орындау керек:
•Оқыту курсының мазмұнын, оның принциптік құрылымын қайта қарау,
•Жаңа педагогикалық технологияға сәйкес көзқарасқа негізделетін  оқу үрдісін ұйымдастыруға басқаша қарау;
•Мұғалім оқушының аса қарқынмен көтерілу шеңберін     болжайтын интелектуалды дамуына диагностика қоя білуді меңгеру қажет.
Олай болса дамыта оқыту, үстанымдары (принциптері) мынаған негізделеді.
1.    Оқыту жоғары қиындық деңгейінде жүргізіледі.
Оқытудың мұндай жағдайында оқушыларға оқу қиындығын тудыратын міндеттер қойылуға тиіс. Сондықтанда олардың бұл міндеттерді шеше ала-алмайтындығы себепті жаңғыртылған білімге сүйене отырып, тиісті шешім табу үшін ойтолғам ұжымдық талқылау, пікір-ұсыныстар және оларды тексеру, қосымша әдебиетке жүгіну, бақылаулар, зерттеулер талап етілуі қажет. Осы қағидадан мынандай шарт туындайды:
білім даяр күйінді берілмеуі керек. Оқушы оған қауырт ой еңбегін қажет ететін тапсырманы орындау арқылы қол жеткізгені дұрыс.
2. Теориялық білімнің жетекші ролі. Сабақтар кезіндегі таным процесі құбылыстардың өзара байланыстығынан тұрады.Оларды ой елегінен өткізу оқушының өз байқауы және жүргізген сараптамасы негізінде жүзеге асырылады.
Кез-келген тақырып, әлдеқандай оқу не оқулылық емес материал алдымен оның ішкі қалтарыстарынсыз жалпылама түрінде берілуге тиіс. Зерттеудің немесе оқып зерделеудің екінші  кезеңінде тұтастай бөліктері қарастырылады. Үшінші кезеңде жіктеп оқығаннан соң меңгеріліп жатқан тақырыпқа оқытылған материалдың бөліктері енгізіледі.
3. Таным процесі жоғары өрлеу түрінде түзеледі. Мұғалім сұрақ қояды, оқушының ойға нені зерделгенін сұрайды, өз көзқарасын білдіруді ұсынады, кітапты оқып шығу қажеттігін, жауап табу үшін қосымша және анықтамалық әдебиетпен жұмыстануды міндеттейді.
4. Оқу бұрыннан белгілі нәрсені қайталаусыз жедел қарқынмен жүргізіледі, өйткені мәлім тақырып ойдық жұмысын әлсіретеді. Өткен тақырыпқа оралу жаңа байланыста түсіндіріледі. Бұл орайда сабақты ұғындырып бекітудің және алға басу үшін кеңінен қолданылып салыстыру әдісі пайдаланылады. Ұқсастықты айқындауға арналған салыстыру әдісі ғылыми түсініктерді қалыптастыру. Ал айырмашылықты айқындауға, арналған салыстыру ақпарат қорын ұлғайтады.
5. Шәкірттердің жаттығу процесін меңгеруі оқушы жаттығу процесін түсінуге тиіс. Ол сабақтың әр сәтін, қажетті нәрсеге байланысты қандай амал және не үшін қолданып жатқанын білуі қажет.
6. Барлық оқушылардың жетіліп дамуын қалыптастыруға бағытталған жұмыс.Әдістемелік жүйе әр оқушының сабақ үстінде өз күш-мүмкіндігін белгілі бір дәрежеде жүзеге асыруға жағдай жасайды.
7. Танымдық қызмет пен жұмыс қабілетін тиісті деңгейде ұстау үшін мұғалім оқушылардың денсаулық және көңіл-күйі жағдайын түсінуіне тікелей байланыста болатын әдіс-тәсілдер тізбегін қолданады.
Бұл оқушылармен жұмыстанудың әдіс-тәсілдерін өзгерту үшін қарым-қатынастың әр нақты сәтінде ескеріледі.
Біз оқушылардың жалпы дамуы жүйесіндегі нәтижелілікті зерделеу  барысында кейбір тұжырымдар жасауымызға болады:
1. Байқай білуі жөнінде әңгіме, бұл арада талдай білу байқампаздығында. Балалар кез-келген объектіден барынша көп белгілерді таба алады, яғни ұзақ бақылауға қабілетті:
2. Балалар көргенін ой қорыту тұрғысында айтып бере алатын болады.
3. Оқушылар өздігінен бірқатар заттарға тән жалпы белгілерді бөліп атай алады, бір немесе бірнеше белгілер бойынша топтарға жіктеуге қол жеткізеді. Барлық ой амалдары сөзбен толық есеп беруге ұласып отырады.
4. Жасаған қадамдарын өздігінен негіздеуге ұмтыла отырып, олар өз ойболжамдарын, олардың кейде қате, шикілеу болып шығуынан именбей дауыстап талқыға салады. Мұның өзі олардың ойының ұғынықты және сындарлы екенін көрсетеді.
5.Оқушылар алда тұрған ой операцияларын жоспарлауға және орындалатын амалдар барысын сөзбен айтып жеткізуге қабілетті.
6.Эмоциялық даму орайында жаттығуға байланысты, эмоциялық әрекеттердің жарқырай көрінуі байқалады. Бұл оқыту әдістерінің тек интеллектке  ғана емес, сонымен бірге ішкі сезімдерге бағытталып жүргізілетінінің нәтижесі.
7. Ерік-жігерлі даму орайында өзін-өзі қадағалауға және өз іс әрекеттері мен қимылдарын реттеуге бағыттай білу қасиеттерін атап өткен жөн.
8. Балаларды қадағалау орайында баға соңғы нәтижесі үшін емес, оны қабылдап алу процесі үшін, соның өзінде біз оқушыны қайсыбір амалдары орындау тұрғысында бір-бірімен салыстыру арқылы емес, өзін өздерімен, кешегі білім деңгейімен салыстыра отыру негізінде қойылады.
Мұны оқушының оқу әрекетін меңгерудегі сызбадан көруге болады.

2    БАСТАУЫШ СЫНЫПТА Л.В.ЗАНКОВ ӘДІСТЕМЕСІН ҚОЛДАНУ ЕРЕКШЕЛІГІ
2.1 Жаңа буын оқулықтарында Л.В.Занков әдістемесіен қолдану мүмкіндігі (3 сынып қазақ тілі)

Бастауыш мектеп – бұл оқушы тұлғасы мен санасының дамуы қуатты жүретін ерекше құнды, қайталанбайтын кезеңі. Сондықтан да бастауыш білім-үздіксіз білім берудің алғашқы басқышы. Осыған орай оқушыға белгілі бір көлемдегі білім, білік – дағдыларды меңгертумен бірге табиғат, қоршаған дүние туралы түсініктерін кеңейте отырып, оларды шығармашылық бағытта жан-жақты дамыту – бүгінгі күннің басты талабы.
Дамыта оқыту әдісі белгілі бір түрі. Мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынастарды жетілдіру, оқушылардың өздігінен білім алу, дүниетанымын қалыптастыруда жетекші рөл атқаратын оқыту жеп есептеледі. Педагогика ғылымының көрнекті өкілі М.И.Махмутов [13] біз сөз етіп отырған дамыта оқыту жөнінде мынандай пікір ұсынады: «Проблемное обучение это новая система правил применения раннее известных приемов учения и преподавания, построенная с учетом логики мыслительных операции (анализа общения и т.п) и закономерности поисковой деятельности учащихся (проблемной ситуации, познавательного интереса, потребности и т.п)».
Н.В.Репин [36] дамыта оқытуға мынандай анықтама береді: «Развивающее обучение – это целостная педагогическая система, альтернативная традиционной системе школьного обучения».
Кесте 1 Дәстүрлі және дамыта оқыту жүйелерінің негізгі белгілерінің
салыстырмалы сипаттамасы
Педагогикалық процесінің компоненттері    Мазмұндағы басымдылық
Дәстүрлі илюстрациялық түсіндірме әдісі    Дамыта оқыту
Кестенің жалғасы
Педагогикалық процесінің компоненттері    Мазмұндағы басымдылық
Дәстүрлі илюстрациялық түсіндірме әдісі    Дамыта оқыту
Мақсат     Оқушыларға білім, білік дағды қалыптастыру.    Байқампаздығын ойлауын, практикалық әрекетін дамыту
Бастапқы мазмұн    Факторлар, мысалдар, тақырыптар, дәлелдер    Заңдылықтарды, теорияларды, ұғымдарды, ережелерді қорыту
Оқытудың формалары    Жеке топтық, фронтальді    Бірлескен ұжымдық іс-әрекет
Оқыту әдістері    Ауызша түсіндіру көрнекілік, практикалық    Проблемалық баяндау, ізденушілік, зерттеушілік
Бақылау, бағалау
Оқытудың нәтижесін мұғалімнің бақылауы, бағалауы    Өзін-өзі бақылау, өзін-өзі бағалау рефлексия

Сурет 1 Л.В.Занков әдістемесінің дидактикалық тәсілдері
Дамыта оқыту әдістерінің басқа әдіс-тәсілдерден екі негізгі айырмашылықтары бар.
1 Қарама-қарсылықты шешудің құралы болғандықтан, олар тек жүйе (система) ішінде қаралады. Оны айқындап, яғни болжап береді.
Дамыта оқыту өз алдына оқшау жатқан жоқ. Ол оқыту мен тәрбиенің барлық әдістерімен бірге іштей қабысып бір-бірімен тығыз байланыста болады.
2 Дамыту әдісі мазмұн мен форманың диалектикалық ішкі үйлесімділігінен тұрады. Қазіргі зерттеушілер аталған әдісті екі түрлі түрғыдан қарастырады. Олар дамыта оқыту әдісін жалпы және бинарлық деп екіге бөледі. Қысқаша осы екі әдістің кестесі қосымша.
Жалпы әдіс оқушылардың сабаққа деген ынтасын арттыруға ерекше назар аударады. Сабақтың қызықты өтуі педагогтың да шеберлігін қажет етеді. Бинарлық әдістің құрылымы қосымша көрсетіледі.
Жалпы және бинарлық әдістерді қолдану кезіндегі мұғалімнің негізгі міндеттері мыналар:
а) жаңа материалды дұрыс түсіндіре білу;
ә) оқыту барысында оқушылардың өзіндік ой-пікірін қалыптастыру;
Дамыта оқыту әдісінің аталмыш әдістерінен басқа алты дидактикалық тәсілі бар. Олар мыналар:
1) мұғалімнің өзінің сөйлеуі;
2) шешендік тәсіл;
3) диалог түріндегі тәсіл;
4) эвристикалық тәсіл;
5) зерттеу тәсілі;
6) бағдарламаланған тапсырмалар беру тәсілі.
Дамыта оқыту байырғы оқытудың әдістері мен тәсілдерін жинақтаған жаңа оқыту жүйесі болып табылады. Бұл оқытудың барысында логикалық ойлау операцияларының және оқушылардың өздігінен ізденуі шешуші рөл атқарады. Қазіргі қазақ орта мектептерінде бұл әдіс кеңінен пайдаланбай келеді.
Дамыта оқыту алдыңғы қатарлы педагогикалық тәжірибелер мен олардың теориялық жүзінде дәлелденуінен пайда болған. Мәселен, әдістердің көпқырлылығы мұғалімнің шығармашылықпен жұмыс істеуіне мүмкіндік туғызады. Кейбір ғалымдардың айтуы бойынша дамыта оқыту дегеніміз, педагогика ғылымында көптеген белгілі эвристикалық әңгіме дейді Лернер И.Я. [26]. Бірақ, эвристикалық әңгіме тек ғана дамыта оқытудың бірғана тәсілі ретінде қарастырылуы тиіс. Оқыту барысында мұғалім мен шәкірт арасында өзгеше қарым-қатынас пайда болады. Мұғалімнің көмегімен ол жаңа материалды өздігінен түсінеді, шығармашылық ізденіс қалыптасады. Академик В.А.Крутецский [15] дамыта оқытуды зерттей келе мынандай пікір айтты: «Проблемное обучение есть результат развития педагогики и школьной практики в условиях научно-технической революции, результат внедрения научных идей в современный процесс обучения».
Дамыта оқыту өзекті мәселелі жағдай (ситуация) мен оқу мәселесінің және оқыту мен білім алудың диалектикалық, қарым-қатынасы, әрі өзара бірлігінен тұратын жүйені қамтитын әдіс деп есептелінеді. Оқыту барысында мұғалім өзекті ойланарлық тақырып төңірегінде ойлануға жағдай туғызады. Бұл әр ұстаздың біліміне, шеберлігіне байланысты жай. Шәкірттердің ойлау қабілетін артуы дамыта оқыту әдістерінің алға басқандығының айғағы тәріздес. Логикалық операцияларды шешу оқушылардың дербестігін қалыптастырады. Ғалымдардың айтуы бойынша шығармашылық – эвристикалық іс-әрекет негізгі мазмұнды тез қабылдау, негізгі идеяны қағып алу. Бұл іс-әрекет субъектіні объектіге қызығушылығын арттырады (сұраққа, пәнге т.б.). Өзекті, мәселелі жағдай дегеніміз адамның интеллектуалды қиналуы, себебі туып отырған көріністі дәлелді сұрақты бұрыннан өзі білетін амал тәсілдер мен еше алмауы. Қиналыс адамды жаңа шешім табуға талаптандырады. Өзекті, мәселелі жағдайдың пайда болуымен мәселенің шешілуі арасында бірнеше сатылар бар:
- өзекті мәселенің пайда болуы;
- мәселенің қойылу шартының қиындығы;
- гипотеза немес жорамалдар арқылы мәселенің шешілу жолын табу;
- гипотезаның ақиқаттығын дәлелдеу;
- мәселелінің шешілу дұрыстығын тексеру.
Дамыта оқытудың жалпы және арнаулы қызметтері бар.
Дамыта оқытудың жалпы қызметтері:
- шәкірттердің білім жүйесінің меңгеруі және ойлау мен практиканы ұштастыра білу;
- шәкірттердің дүниетаным көзқарасын жетілдіру және шығармашылық қабілеттерін арттыру;
Дамыта оқытудың арнаулы қызыметтері:
- шәкірттердің ойлау дербестігін жетілдіру;
- жаңа материалды мәселелерді шешу. Кезінде дұрыс пайдалана білуіне ықпал ету;
- шығармашылқ іс-әрекеті дамыту, тәжірибелерді жинақтау.
Дамыта оқытудың негізгі қызметі жас ұрпақты шығармашылық еңбекке баулу. Дамыту сабағының негізгі кезеңдері:
- жаңа материалды түсіндіру;
- көптеген оқушыларға тән қателерді айқындау;
- шәкірттерге дүниетаным көзқарасын бекітуге көмектесу;
- танаралық байланысты нығайту;
- білім дәрежесін көтеруге күш салу.
Бұл сабақтардың кезеңдері қатылып қалған схема емес, оны өзгертіп, түрлендіру кез келген ұстаздың қабілетіне, білім деңгейіне, ұймдасытра білу жолына байланысты болады. Дамыта оқыту мұғалімге бірнеше міндеттерді жүктейді. Ол міндеттердіғ негізігісі шәкірттердің ойлау қабілетін арттыруға, өзіндік дербес пікірін қалыптастыруға түрткі болу деп санайды Г.Қазбекова [19].
1993-1994 оқу жылында Л.В.Занковтың дамыта оқыту әдістемелік жүйесін өз іс-тәжірибесіне пайдаланған Москва қаласының № 775 мектебінің оқу-ісінің меңгерушісі Л.В.Муштакова  былай дейді:
«Жаңаны алғаш бастау өте қиын, бірақ қиндыққа мойыма Л.В.Занков әдістемелік жүйесін зертедік. Дәстүрлі оқыту жүйесін Л.В.Занков жүйесімен ауыстыру қиындық туғызды. Ғылым мен практиканы ұштастыру да қиын болды. Осыншама қиныдыққа тап болсақта, Л.В.Занков жасаған әдістемелік жүйесін нәтижелігін көрінді.
1 Өз – тәжірибемізде Л.В.Занков әдістемелік жүйесі оқушының шығармашылық қабілетін арттырп, өз бетінше жұмыс жасауға негізделгенін көрдік.
2 Оқушы мен мұғалім қарым – қатынасы түбегейлі ынтымақтасытық, өзара силастық сияқты қасиеттерге негізделген.
3 Барлық сыныптарғы оқушылардың шығармашылық қабілетін арттыру сияқты қазіргі кезеңдегі өзекті мәселелерді шешуге көмектеседі» - дейді.
Ал біздің Республикамызда Л.В.Занков әдістемелік жүйесін пайдаланған азаматтарымыздың өткізген сабақ жоспарларынан да көруге болады. Бұл жұмыстардың кей біреуін талдаған Б.А.Тұрғынбаева «осындай жаңалықтар оқушылардың ақыл- ойын, шығармашылығын дамыту мәселелерін шешеді» - дейді.
Бастауыш мектеп оқушыларының шығармашылық қабілеттері жайлы теорияларды, тұжырымдамаларды талдай, ұайта өңдей, жаңа жағдайда пайдалансақ нәтижесінде төмендегідей қорытындыға келдік:
1 Шығармашылық – өмірді, қоршаған дүниені, өзіңді тану болғандықтан, ол сабақтан тыс, сыныптан тыс, уақыттарға жылжытылмай әр сабақта өтілетіндей оқу бағдарламасының, оқу мазмұнында болуы шарт.
2 Орта мектеп жасына келгенде, баланың үлгі – қалыпқа үйреніп, тоқырауын болдырмас үшін, шығарамышылық қабілеттерді дамыту ісін неғұрлым қана алу керек.
3 Бастауыш сынып оқушыларын оқыту барысында шығармашылық қабілеттерді дамыту әдістемесінің болуын талап етеді.
4 Л.В.Занков әдістемелік жүйесінің негізінде сабақтағы баланың позициясын өзгетіп, оны іртүрлі бірлескен әрекеттің субъектісі жайына қоя білу, баланың дербестігі мен еркіндігінің болуы табыстың бір- бір кепілі.
Жоғарыда айтылдған мәселелер ескерілген жағдайда бастауыш мектеп оқушылары жаңа сапалық қасиеттерге ие болып, адамзат шығармашылығына өз үлестерін қосары сөзсіз.


3. Қазақ мектептерінде Л.В. Занков әдістемесін қолдану мүмкіншіліктері

Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін арттыруда Л.В.Занков әдістемесінің «Жоғары қиындықта оқыту» принципін қазақ тілі сабағында үнемі қолданып жүрген Г.Уәйсованың [49] «Түбір және қосымша» тақырыбы сабақтарындағы үлестірмелі қима қағаз түріндегі тапсырмаларды орындаған өте тиімді.
1 Түбір сөздің соңғы буындарының жуан немесе жіңішке болып табылады. Осы дағдыны меңгерту үшін мынандай тапсырмалар орындайды.
№ 1
Берілген сөздерге тұсындағы қосымшалардың тиістісін қосып жазыңдар.
Бала     = ге, ға     есік     = ты, ті
Түрі     = ның, нің     қала     = лік, лық
№ 2
Түбір сөзге жақша ішіндегі қосымшалардың тиістісін қосып, сөйлемдерді көшіріп жазыңдар.
Марат ауыл /= де, = да/ тұрады. Ауылдағы мектеп /= тің, = тың / жанында бақ бар. Бақта әр түрлі жеміс ағаш / =тары, = тері / өседі. Балалар ағаштар / = ді, = ды / суар / =ды, = ді /.
2    Қосымшалардың бірінші дыбысы түбір сөздің соңғы дыбысына сай болып жазылады. Бұл дағдыны меңгерту үшін төмендегідей жаттығу үлгісін орындатуға болады.
№ 1
Берілген түбір сөздерге тұсындағы қосымшалардың тиістісін қосып, сөздерді көшіріп жазыңдар.
тақта = ның, = тың, =дың, ат = ға, = ге, = қа, = ке
құс = лар, = дар, =тар орын = лық, = тық, =дық
№ 2
Асты сызылған түбірлі сөздерді құрамындағы қате қосылған қосымшаларды өзгертіп, сөйлемдерді көшіріп жаз.
Алысдан жарық көрінеді. Жолаушыдар шаршады. Аттар да баяу аяңтайты.
3    Қосымша қосылған кезде түбір сөздердің соңғы дыбыстарының өзгеріске түсетінін байқату.
№ 1
Жақшаны ашып, сөйлемдерді көшіріп жазыңдар.
Кітабымның қап /ы/ тозды. Асанның әдемі доп /ы/ бар. Дүкен жап /ық/ тұр. Мен қаламымды тап/а/ алмадым.
№ 2
Қатар берілген түбір сөздерді қосымшалар арқылы бір-бірімен байланыстырып, көшіріп жаз.
тақта     жаз
кітап     бет
дәптер     аш
дала     ойна
шаңғы     теп
№ 3
Берліген түбір сөзге қосымша қосып, екінші бағанадағы сөздермен байланыстыр.
Аула     шықтым    Автобус     келдім
жүр     міндім
көрдім         түстім
көрдім
№4
Бірінші жолдағы сөздерге – жуан, екінші жолдағы сөздерге жіңішке қосымшалар жалғап, сөздерді көшіріп жаз.
өнерпаз, ұста, жұлдыз, шолпы, орақ
өрегер, киіз, күміс, шегіртке, білезік
№5
Көп нүктенің орнына – лар, - лер, -тар, -тер, -дар, -дер жалғауының тиістісін қойып, сөздерді көшіріп жаз.
Қуыршақ…    шаағала…        кітап…
өсімдік…        өрмекші…        жидек…
құлын…        қыз…            жүзім…
№6
Сөздерге ы, і әріптерінің тиістісін жалғап, көшіріп жаз.
Астық, қонақ, бөбек, өрнек, құрақ, бұлақ, көлік, білек, жүрек, жарық, одақ, терек.
Осы жоғарыда көрсетілген тапсырмалар арқылы оқушылар қосымшаларды түбір сөзге дұрыс жалғап жазу емлесін жақсы меңгереді. Сөздер құрамының сөйлеу, жазу кезінде өзгеріп тұратынын саналы түрде оқып үйренуге кіріседі.

ҚОРЫТЫНДЫ

Л.В.Занков әдістемесін зерттей келе, біз төмендегідей қорытындыға келдік. Мектепте оқушының жеке тұлға ретінде өздігінен дамуы мен тәрбиесіне және оқу жұмысын мұғалім мен оқушылардың ынтымақтастығы, гуманизациялау принциптері негізінде ұйымдастыруға ерекше мән беріліп отырған қазіргі кезеңде бағалаудың рөлі, қызметтік түбегелі өзгеріп, ол диагностикалық, тәрбиелеуші, дамытушы, бақылаушы және басқарушы қызмет атқаруы тиіс.
Бұл қызметтерді рейтинг жүйесінде қамтамасыз ететіндей мүмкіндіктер мол. Себебі бұл жүйеде:
- оқу әрекетін күнделікті бақылап бағалауды және мұның барысында байқалған кемшіліктерді түзетуді оқушылардың өздері орындайды және бұл жұмыс бастауыш кластан басталуы тиіс;
- мұғалім тарапынан жүргізілетін жұмыс оқушыларға оқу нәтижесінде бақылап бағалаудың дағдысын қалып тастырады;
- бүкіл бақылау – бағалау үрдісі әрі оқушыда өзінің және сыныптас жолдастарының оқу нәтижесіне деген жоғарғы жауапкершілік сезімін тәрбиелейді.
Л.В.Занков әдістемесінің түпкі мақсаты әр пәнді таңдап пайдалануға үнемі нысана, тірек болып отырады. Мысалы, пәндерді дамыта отырып оқытудың түпкі мақсатының бірі оқушыларда әртүрлі стуацияларды талдап, одан қорытынды шығару, мәнді белгілерден мәнсіздерін ажырату, ұқсас белгілері бойынша топтау, бақылаған құбылыстарды жалпылау белгілі әрекеттерді таныс емес жағдайларда қолдану т.б. осылар жалпы интеллектуалдық біліктерді қалыптасытыру десек, осы «тізімнің» өзінде – ақ оқу материалын оқытудың логикалық, ғылыми, пракиткалық әдістері мен тәсілдері анық көрінеді.
Дамыта оқыту әдістемесіндегі ең басты нәрсе – оқушыларды шығармашылық әрекет жағдайына енгізу екеніне эксперимент барысында көзіміз әбден жетті.
Оқу әдістемелік құралдардың осындай жиынтығы мұғалімнің сабаққа жан-жақты дайындалуына және оны табысты өткізуіне, шығармашылық ізденісіне жол сілтеуге және мамандығы бойынша шеберлігін шыңдай түсуіне өзіндік үлес қосады.
Әрбір нақты сабақтың сапасы мен тиімділігі оның мақсаты мен нәтижесінің сәйкестігі бойынша анықталуы тиіс. Сабақ барысында мұғалімнің және оқушының іс-әрекетткерінің жиынтығы әрдайым белгілі нәтижеге жетуге қандай жолмен, қандай әдіс-тәсілдер және жұмысты ұйымдастыру арқылы жетудің мүмкіндігі мұғалімнің теориялық және практикалық білім деңгейіне, шеберлігіне, шығармашылық ізденісіне тәуелді түрліше көшілетін мәселе.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1.    Аренова А. Дербес оқу әрекетінің теориялық негіздері. /А.Аренова. //Бастауыш мектеп. – 2001.-№4.- 22 б.
2.    Бекова Г. Шығармашылық ізденістер. /Г.Бекова. //Бастауыш мектеп.-1996.- №2.- 24-28 б.
3.    Балақаев М. Тіл мәдениеті және қазақ тілін оқыту. /М.Балақаев.-Алматы: Мектеп, 1989.- 43 –80 б.
4.    Баймуллина Ә. Зат есім сөздері./Ә.Баймуллина.//Бастауыш мектеп.-1998.-№3.-32-34 б.
5.    Выготский Л.С. Мышление и речь.Изобр. психолог.исследовании /Л.С.Выготский.- М.:АПНРСФСР, 1956.- 272 с.
6.    Есқазина С. Сын тұрғысынан ойлау. /С.Есқазина. //Бастауыш мектеп.- 2001.- №1- 2.- 30 б.
7.    Жұмашев Қ. Дарынды тану және оқыту мәселелері. /Қ.Жұмашев. //Қазақстан мектебі.- №1-2.- 23 б.
8.    Жарықбаев Қ. Әдет және жантану. /Қ.Жарықбаев.-Алматы: Атамұра, 1994.-144 б.
9.    Жалпы білім беретін мектептің оқу бағдарламасы.
10.    Заденова С. Оқытудың тиімділігі. /С.Заденова. //Бастауыш мектеп.- 1994.-№8-9.- 39-40 б.
11.    Занков Л.В. Дидактика и жизнь. /Л.В.Занков.- М.:Просвещение, 1968.- 176 с.
12.    Занков Л.В. Беседы с учителями. /Л.В.Занков.-М.: Просвещение, 1970.-200 с.
13.    Исмагулова Р. Зат есімді оқыту. /Р.Исмагулова. //Бастауыш мектеп.- 1999.-№8-9.- 39-40 б.
14.    Кириллова Г.Д. Теория и практика урока в условиях развивающего обучения. /Г.Д.Кириллова.-М.: Просвещение, 1990.- 159 с.
15.    Крутецский В.А. О проблемной обучений. /В.А.Крутецский.- М.:Высшая школа, 1967.- 16 с.
16.    Козлов С.А. Педагогика. /С.А.Козлов.- М, 1998.- №5.
17.    Кенжеғұлова А. Жаңа тақырыпты материалдандырылған әрекет түрі бойынша меңгерту. /А.Кенжеғұлова. //Бастауыш мектеп.- 2001.- №4.- 14 б.
18.    Қоңырбаева К. Дарынды балаларды оқыту мәселелері. /К.Қоңырбаева. //Қазақстан мектебі.- 2000.- №3.- 17-18 б.
19.    Қазбекова А. Дамыта оқыту тәсілдері. /А.Қазбекова. //Бастауыш мектеп.-1997.-№7-8.- 87 б.
20.    Құрманалина Ш. Білім туралы заңға байланысты оқу орнының инновациялық қызметін ұйымдастыру жолдары./Ш.Құрманалиева.//Бастауыш мектеп.-2000.-№1.- 21-24 б.
21.    Қасенбаева Л. Тиімді әдіспен./Л.Қасенбаева.//Бастауыш мектеп.- 1998.-№3.-30-31 б.
22.    Құсайынова З. Оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту./З.Құсайынова. //Дарын.- 23 б.
23.    Қазақ тілі оқыту әдістемесі. – Алматы: Атамұра, 1999.-3-6 б.
24.    Левин В.А. Воспитание творчества. /В.А.Левин.-Томск:Пеленг, 1993.-56с
25.    Лысенкова С.Н. Методам опережающего обучения. /С.Н.Лысенкова.-М.: Просвещение, 1988.-192 с.
26.    Лернер И.Я. Проблемное обучение. /И.Я.Лернер.-М.: Знание, 1974.
27.    Махмутов М.И. Теория и практика проблемного обучения. /М.И.Махмутов.- Казань, 1972.- 72 с.
28.    Муштакова М.З. Система развивающего обучения глазами завуча. /М.З.Муштакова. //Начальная школа.- 1997.-№6.- 12 с.

Дамыта оқытудың тиімділігі

Дамыта оқытудың тиімділігі                                
Оқу – адамның психикалық дамуының формасы, элементі. Кез келген оқыту белгілі бір мөлшерде адамды дамытады.
«Даму»  ұғымы сөздікте «... мөлшерлік өзгерістердің белгілі бір өлшем шегінен шығып, сапалық өзгерістерге айналуы,»-деп түсіндіріледі. (11.141)
«Даму» ұғымының психологиялық анықтамасы-жаңарту процесі, жаңаның өмірге келіп, ескінің жоғалуы деген мағынаны береді. Барлық табиғат құбылыстары сияқты бала психикасы да үнемі диалектикалық жолмен дамып, өзгеріп, бір деңгейден екінші деңгейге өтіп отырады.
Оқыту мен дамыту арасында тығыз байланыс бар екенін психология ғылыми жеткілікті дәрежеде дәләлдеп берді деп айтуға болады. Бұл мәселені түбегейлі зерттеп, бала дамуындағы оқытудың рөлін, алар орнын анықтаған көрнекті психолог Л.С. Выготский. (12. 128)
Ол дамуды оқытумен тең, керісінше оқу мен даму екі бөлек процесс деген көзқарастарды қатты сынға алды. Ең алғаш рет бала дамуының төмендегідей екі аймағы болатындығы жайлы теория ұсынды.
1.Бала дамуының жақын аймағы – баланың тек үлкендердің көмегі арқылы атқара алатын істері.
2.Бала дамуының қол жеткен аймағы – баланың үлкендердің көмегінсіз істей алатын істері.
Баланың дамуы бірінші аймақты меңгеру арқылы жүзеге асады. Дамудың қол жеткен аймағы жақын аймақпен өзара қызметтесе отырып, оны игерген кезде дамуға өріс ашылады.
И.Я.Лернер «даму» деген ұғымды педагогикалық заңдылықтарға негіздей отырып, адамның әртүрлі қиындықтардағы мәселелерді шеше білуге дайындығы деп түсіндіреді. Мұндай анықтама интеллектуалдық іс-әрекетті жоғары орынға шығарады. Мәселе қаншалықты күрделі болса, оны шешуге жұмсалатын ақыл-ой қызметі де соншалықты кең, аумақты, демек даму деңгейі де жоғары болады. (13.56.)
Л.В.Занков ақыл-ой қызметінің төмендегідей көрсеткіштері дамуды іске асырады деп есептейді. Олар байқампаздық, өз ойын еркін жеткізе білу, практикалық іс-әрекеттер атқара білу. (14.67.)
В.В.Давыдов ақыл-ойдың дамуының көрсеткіші ретінде жинақтай, қорытындылай алу дағдысын есептейді. (15.46)
Тұтас алғанда барлық авторлардың даму туралы ойлары оқыту барысында баланың психикасының жаңа сапалық деңгейге көтерілуі дегенге келіп саяды және оның басты шарты ретінде әрекет алынады.
Мектеп оқушыларының танымдық қызығушылығын дамытудың негізгі факторы олардың білімі мен дағдыларының  дәрежесі ғана емес, сонымен бірге, баланың маңызды психикалық қызметтерін, ақыл-ой жұмысының тәсілдерін қалыптастыруға мүмкіндік беретін оқу процесін жолға қою керектігі саналады. Оқушының шығармашылық қабілеті де оның ойлау мен
практикалық әрекеттері арқылы ғана дамиды. Ойлауға үйрететін сабақтарды дамыта оқыту сабақтары деп білеміз.
Дамыта  оқытуды ұйымдастыру, балаға ақыл-ой әрекетін меңгеруге жағдай жасау деп қарастыру керек. Дамыта оқыту сабақтағы ерекше ахуал, мұғалім мен оқушы арасындағы ерекше қарым-қатынас. Мұғалім бұл жағдайда дайын білімді түсіндіріп қоюшы, бағалаушы емес, танымдық іс-әрекетті ұйымдастыратын ұжымдық істердің ұйытқысы. Тек осындай оқыту ғана баланың интеллектісінің көзін ашып, шығармашылығын дамытады.
«Дамыта оқыту» деген термин психология ғылымының қойнауында туып, баланың дамуын қарастырған (Ж.Пиаже), ойлаудың әртүрлі деңгейін, типтерін ( Л.В.Выготский, А.Н.Леонтьев, С.Л.Рубинштейн) және басқа да психиканың функциясын зерттеген (Б.Г.Ананьев, Г.С.Костюк, А.А.Люблинская, Н.А.Менчинская) және т.б.іс-әрекет теориясының психологиясын жасаған (А.Н.Леонтьев, П.Я.Гальперин) еңбектерінде жан-жақты талданды. Нәтижеде дамыта оқыту проблемасына арналған екі іргелі эксперимент жасалып, оның бірін Д.Б.Эльконин, В.В.Давыдов, ал екіншісін Л.В.Занков басқарады.
Кейінгі жылдары дамыта оқыту психология мен педагогика ғылымдарының келелі мәселесіне айналды. Жүйенің авторлары « дамыта оқыту деп – оқыту мақсаты, міндеттері, әдіс-тәсілдері баланың даму заңдылықтарына сәйкестендірілген оқытуды» атайды.(16.85). Оқыту арқылы баланың психикасында жаңа құрылымдар пайда болуы, яғни жаңа сапалық өзгерістер болуы тиіс деп есептейді. Жүйенің басты мақсаттарының бірі – баланы оқыта отырып жалпы дамыту, оның еркіндігін қалыптастыру, өз бетінше ізденуге, шешім қабылдауға дағдыландыру, жекелік қасиеттерін ескеру, басшылыққа алу, әрі қарай ұшқырлау, тұлғалыққа бағыттау.
Дамыта оқыту – дәстүрлі оқытуға соңғы уақыттарға дейін балама жүйе деп қарастырылды. Оның нәтижесінде әр оқушы өзін-өзі өзгертуші субъект
дәрежесіне көтерілуі көзделіп, соған оқыту барысында лайықты жағдайлар жасау үлкен нәтиже берді.
Дәстүрлі және дамыта оқыту жүйелерінің негізгі белгілерінің салыстырмалы сипаттамасы

Педагогикалық процесінің компоненттері    Мазмұнындағы басымдылық
Дәстүрлі иллюстрациялық түсіндірме әдісі    Дамыту оқыту
Мақсат    Оқушыларда білім, білік, дағды қалыптастыру    Байқампаздығын, ойлауын, практикалық әрекетін дамыту
Бастапқы мазмұн    Факторлар, мысалдар, тақырыптар, дәлелдер    Заңдылықтарды, теорияларды, ұғымдарды, ережелерді қорыту

Оқытудың формалары    Жеке, топтық, фронтальді    Бірлескен ұжымдық іс-әрекет
Оқыту әдістері    Ауызша түсіндіру, көрнекілік, практикалық    Проблемелық баяндау, ізденушілік, зерттеушілік, ойлау
Бақылау, бағалау    Оқытудың нәтижесін мұғалімнің бақылауы, бағалауы    Өзін-өзі бақылау, өзін-өзі бағалау, рефлекция

Дәстүрлі оқыту әдістемесі негізінде метафизикалық (сандық, мазмұндық) әдіснама, ал дамыта оқыту технологиясының негізінде диалектикалық (интенсивті, сапалық, мәнділік) әдіснамасы жатыр деп айтуға болады. Дәстүрлі оқыту балада білім, білік, дағды алуға қажетті ақыл, сана бар деп есептеп, сол ақылға дайын білімді құю керек деген көзқарасқа, ал дамыта оқыту бала бойындағы табиғи қабілеттерді, ойлауды, жаңа белестерге көтеруді мақсат тұтатын принциптерге негізделген. Дәстүрлі оқыту жаттауға, есте сақтауға, ал дамыта оқыту дербес жұмыс істеуге, алған білімді пайдалана білуге үйретеді.
Дамыта оқытуда баланың ізденушілік – ойлау әрекетін ұйымдастыру басты назарда ұсталады. Ол үшін бала өзінің бұған дейінгі білетін амалдарының, тәсілдерінің жаңа мәселені шешуге жеткіліксіз екенін сезетіндей жағдайға түсуі керек. Содан барып оның білім алуға деген ынта-ықыласы артады, білім алуға әрекеттенеді. Сабақ мұндай жағдайда төмендегідей 3 құрамдас бөліктерден тұратын болады.
1.    Оқу мақсаттарының қойылуы.
2.    Оны шешудің жолын бірлесе қарастыру.
3.    Шешімнің дұрыстығын дәлелдеу.                            
Бұл – үшеуі дамыта оқытудың Д.Б.Элконин – В.В.Давыдов жасаған жүйесінің негізгі компоненттері. (17.21.)
Оқушы алдына оқу мақсаттарын қоюда ешқандай дайын үлгі берілмейді. Мақсатты шешу іштей талқылау, сосын жинақтау арқылы жүзеге асады. Мұғалім сабақ процесін ұйымдастырушы, бағыттаушы адам ролінде шешім табылған кезде әркім оның дұрыстығын өзінше дәлелдей білуге үйретіледі. Әр оқушыға өз ойын, пікірін айтуға мүмкііндік беріледі, жауаптар тыңдалады. Әрине, жауаптар барлық жағдайда дұрыс бола бермес. Дегенмен әр бала жасаған еңбегінің нәтижесімен бөлісіп, дәлелдеуге талпыныс жасайды, жеке тәжірибесін қорытындылауға үйренеді.
Мұндай көзқарасты ұлы Абай да уағыздап кеткендігіне тоқталған жөн. Қоршаған ортаның шындығын мойындай отырып, Абай ақыл мен сана еңбек барысында қалыптасатындығын айтады. Ол адамның ішкі сезімді қуаттарын
біртұтас етіп алады. Оның он жетінші сөзіндегі қайрат, ақыл, жүректің сөз таластыруында тек бірлесіп ынтымақтасқан жағдайда ғана күш алатын үш түрлі жан құбылысын әдеби-публицистикалық тұрғыдан көрсеткенін байқаймыз.(18.38.) Бұдан бұл мәселенің ұлттық психологиямыз бен философиямызда да ежелден көтеріліп келе жатқандығын көруге болады.
Дамыта оқыту жүйесінде оқушылардың ойларын жетілдірудің маңызы зор.
Біріншіден – дамыта оқытуда білім даяр күйінде берілмейді, оған оқушы өз оқу әрекеті арқылы қол жеткізеді. Сабақтың алғашқы ізденіс кезеңінде жаңа ақпарат жайлы не білетіндіктерін ортаға салып, мәселені өз беттерінше шешуге талпынады. Сөйтіп олар осы мәселе туралы өз білімдерінің жеткіліксіз, таяз екенін сезіну арқылы сабаққа деген қызығушылықтары оянады, ішкі түрткілері пайда болады.
Екіншіден – дамыта оқытуда оқушы жоғары қиындықтағы мәселелерді шеше отырып өзінің санасының саңылауларын ашады. Әр оқушының өзінің деңгейіне дейін дамуға қол жеткізе алады. “Жақсы оқушы”, “Жаман оқушы” ұғымының болмауы, балаларды танымдық әрекеттерге ұмтылдырады, құштарлығын арттырады.
Үшіншіден – оқушының жеке басын дамытатын басты құрал – ол өзінің әрекеті. Сол себепті дамыта оқытудағы оқыту әдістері оқушыны белсенді жұмыс жағдайына қоя отырып, мәселелерді, қайшылықтарды шешу мақсатын қояды.
Төртіншіден – дамыта оқыту жүйесінің нәтижелі болуы оқушы мен мұғалімнің арасындағы жаңаша қарым-қатынасы арқасында ғана өз жемісін береді. Сол себепті дәстүрлі жүйедегі әміршілдік стиль бұл жерде тиімсіз, оқушы – “орындаушы”, “мұғалімнің тасасындағы” объект емес. Ол өз пікірін ашық айта, ойын дәлелдей, дәйектей алатын, сонымен қатар басқаның да ойын тыңдап, көзқарасын құрметтей білуге үйренген жаңа сападағы

Меню

Нас считают

Рейтинг@Mail.ru

Rambler's Top100

 

Использование материалов

Использование материалов сайта в печатном, электронном или любом другом доступном виде, разрешается только с указанием источника: "Web-сайт www.kitaphana.kz".

Партнерская программа

Приглашаем сайты библиотек и других заинтересованные организации к участию в Партнерской программе для обмена ссылками, рефератами и регистрации в нашем каталоге.

Реклама на сайте

По поводу размещения рекламы на сайте, а также в нашей газете "Мереке - Праздник для всех", обращайтесь по телефонам: +7 7232 25-03-64 или по адресу ukcbs@mail.ru